well being

well being

Το well being, η ευημερία, είναι ένας συνδυασμός από το πόσο καλά τα πάμε στην προσωπική, επαγγελματική, οικογενειακή και κοινωνική μας ζωή μέχρι το πόσο ανθεκτικοί είμαστε στις προκλήσεις που μας παρουσιάζονται.

Ακμάζουμε όταν δίνουμε κάποιο νόημα στην καθημερινότητά μας, όταν είμαστε σε θέση να χτίζουμε υγιείς σχέσεις, όταν εμπλεκόμαστε και συνδεόμαστε σε κοινότητες και προσφέρουμε αλλά και όταν δεχόμαστε. Όταν μπορούμε να αισθανθούμε ευγνωμοσύνη όχι μόνο γι’αυτά που μας συμβαίνουν αλλά και γι’αυτά που τελικά δεν μας συνέβησαν.

Η δημιουργικότητα, η ενσυναίσθηση και η ανθεκτικότητα που θα χρειαστεί όλοι μας να δείξουμε προϋποθέτει τη φροντίδα της ψυχολογικής μας ζωής, που χωρίς ξεκούραση και παύση δεν είναι εφικτή. Η ξεκούραση και το να κάνουμε πράγματα που μας ευχαριστούν, μπορούν να γίνουν παντού. Δεν χρειάζεται να περιμένουμε για τις ιδανικές συνθήκες.

Να θυμάστε, πως το να είμαστε καλά είναι κάτι που μαθαίνεται.

Ο τρόπος να λέω όχι

Ένα από τα θέματα που δυσκολεύουν αρκετό κόσμο είναι να λένε “όχι”.  Όταν λέμε “όχι” μέσα μας συμβαίνει μια εσωτερική σύγκρουση η οποία έχει να κάνει απ’τη μια με τη δική μας αίσθηση εξουσίας και απ’την άλλη με την επιθυμία να εξυπηρετήσουμε τον άλλον, να φανούμε αρεστοί και κυρίως να αποφύγουμε τον κίνδυνο αντιπαράθεσης που μπορεί να απειλήσει τη σχέση μας.

Έτσι, συνήθως συμβαίνουν τρία πράγματα: Λέμε ναι όταν στην πραγματικότητα θέλουμε να πούμε όχι. Αυτό μας φέρνει μια προσωρινή, ψευδή αίσθηση ηρεμίας όπου αργότερα αντικαθίσταται από δυσαρέσκεια και θυμό. Λέμε “όχι” επιθετικά κυρίως στους πιο κοντινούς μας και σ’εκείνους που θεωρούμε δεδομένους γιατί εκεί ξέρουμε πως η σχέση δεν απειλείται με διάλυση. Δεν απαντάμε καν στον άλλον. Η αποφυγή -που είναι και η πιο συχνή συμπεριφορά- δείχνει πως δεν τιμώ τη σχέση, τον εαυτό μου -είναι σαν να μην μας επιτρέπουμε να μη θέλουμε να κάνουμε κάτι- και φυσικά δείχνει ασέβεια προς τον άλλον άνθρωπο τον οποίο αγνοούμε με τον χειρότερο τρόπο.

Δεν χρειάζεται να κάνουμε τίποτα απ’ τα παραπάνω. Βοηθάει πολύ να είμαστε σαφείς, συνοπτικοί και κυρίως σταθεροί. Δεν έχουμε κάποια υποχρέωση να εξηγούμε μπορούμε όμως εάν θέλουμε να πούμε για αυτά που είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε ή για το πότε θα μας είναι πιο εύκολο να πούμε ναι. Είναι ένας τρόπος να δείξουμε πως ακούσαμε και κυρίως οι άλλοι ξέρουν τι μπορούν να περιμένουν από εμάς. Υπάρχουν φορές που δεν είμαστε σίγουροι εάν θέλουμε να κάνουμε κάτι. Προσωπικά, σ’αυτές τις περιπτώσεις συνήθως λέω “χρειάζομαι λίγο χρόνο να το σκεφτώ, θα σε ενημερώσω την Τετάρτη το πρωί”.

Η προθεσμία μας κρατά υπεύθυνους και διασφαλίζει πως θα σεβαστούμε και τη σχέση και τον εαυτό μας.

Σε μια μελέτη που είχε γίνει στο περιοδικό Journal of Consumer Research διαπιστώθηκε πως η φράση “εγώ δεν” σε αντίθεση με το “δεν μπορώ” επέτρεψε στους συμμετέχοντες να απαλλαγούν από δεσμεύσεις που δεν ήθελαν γιατί το “δεν μπορώ” αφήνει περιθώρια διαπραγμάτευσης ενώ το “εγώ δεν” υπονοεί ότι έχουμε σταθερά όρια και κανόνες για τον εαυτό μας. Το όριο είναι σταθερότητα και με τη σταθερότητα αισθανόμαστε ασφάλεια.

Το να λέμε στους άλλους ναι μπορεί να έχει θετικό αντίκτυπο στη δουλειά μας, τη φήμη μας, την επαγγελματική μας ανάπτυξη, αλλά λέγοντας όχι, ειδικά όταν μας δυσκολεύει, είναι ένα απ’τα πιο σίγουρα βήματα που μπορούμε να κάνουμε για την προσωπική μας ανάπτυξη.  Μαθαίνω πως μια σχέση υπάρχει όχι επειδή θα λέω σε όλα ναι από φόβο μήπως απογοητεύσω ή πληγώσω τον άλλο. Μαθαίνω πως είμαι υπεύθυνος να με προστατεύω και αυτό θα συμβεί με τον τρόπο που οριοθετούμαι. Μαθαίνω να με παρατηρώ: “τι με εμποδίζει να λέω όχι; ο φόβος; προσπαθώ να γίνομαι αρεστός; είναι μοτίβο και εάν ναι, σε τι με εξυπηρετεί στο σήμερα”;

Την επόμενη φορά που θα νιώσετε μπερδεμένοι ανάμεσα στο να θέλετε να κάνετε κάποιον άλλο ευτυχισμένο και να θέλετε να γίνετε ευτυχισμένοι, σκεφτείτε απλά πως η λέξη όχι σε ό,τι σας ζητούν είναι απλώς ένας άλλος τρόπος να πείτε ναι σε αυτό που πραγματικά θέλετε να δεσμευθείτε.

Το να μπορείτε να λέτε όχι μπορεί να σας επιτρέψει να είστε πιο ειλικρινής και αυθεντικοί με τους άλλους. Οι άνθρωποι θα έρχονται σε εσάς για αυτά στα οποία είστε πιο ανοιχτοί να πείτε ναι, κυρίως όμως, με τη στάση σας, θα έχουν μάθει να σέβονται το ναι σας αντί να το θεωρούν δεδομένο.

Ο τρόπος που διαφωνώ

IMG_20200716_115003

Υπάρχουν εκείνοι που φοβούνται τη διαφωνία γιατί πιστεύουν πως θα διαλυθεί η σχέση και εκείνοι που μπαίνουν εύκολα σε διαφωνία που συχνά καταλήγει σε σύγκρουση.

Θα μας βοηθήσει πολύ να θυμόμαστε πως

  • Δεν έχουμε πάντα δίκιο
  • Δεν παίρνουμε μέρος σε κάποιο διαγωνισμό οπότε η ουσία δεν είναι να κερδίσουμε
  • Δεν τα ξέρουμε όλα
  • Το να σταματάμε ή να φεύγουμε από τη συζήτηση όταν τα πράγματα ξεφεύγουν δεν σημαίνει πως είμαστε λάθος και οι άλλοι σωστοί
  • Κάποιες φορές δεν θα γίνουμε κατανοητοί από τους άλλους. Ίσως εκείνοι δεν θέλουν να ακούσουν ίσως και εμείς δεν είμαστε σαφείς
  • Το “μυστικό” είναι να μη μένουμε στο περιεχόμενο γιατί το πιθανότερο είναι να χαθούμε και να μην καταλήξουμε κάπου
  • Το να επαναλαμβάνουμε την άποψή μας δεν σημαίνει πως γινόμαστε κατανοητοί
  • Με το να υψώνουμε τον τόνο της φωνής μας δεν θα πείσουμε τον άλλον για κάτι, αντιθέτως θα υπάρξει ένταση

 

Τα όρια

IMG_20200714_125843
Το όριο είναι μια αόρατη γραμμή που σχεδιάζουμε γύρω μας για να ορίσουμε ποιες συμπεριφορές είναι αποδεκτές και ποιες όχι. Τι επιτρέπουμε και τι δεν ανεχόμαστε.

Τα όρια είναι εξωτερικά και εσωτερικά. Το να μάθω να βάζω εξωτερικά όρια με βοηθάει να φροντίζω για τη σωματική μου ακεραιότητα, να κρατάω μια σωματική απόσταση από τους άλλους και φυσικά να σέβομαι και το όριο των άλλων ανθρώπων.

Τα εσωτερικά όρια έχουν να κάνουν με τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά. Οι άνθρωποι που έχουν σταθερά εσωτερικά και εξωτερικά όρια μπορούν να σχετίζονται χωρίς να προβάλλουν στους άλλους δικές του ερμηνείες, ενώ ταυτόχρονα δεν παίρνουν προσωπικά τα συναισθήματα των άλλων. Το να διατηρώ ανέπαφα τα εσωτερικά μου όρια είναι πολύ βοηθητικό και απαραίτητο ειδικά σε περιπτώσεις που νιώθω πως παίρνω επίθεση.

Μια οδυνηρή συνέπεια της έλλειψης εσωτερικών ορίων είναι ότι όταν ακούμε σκέψεις και απόψεις κάποιου άλλου, νομίζουμε πως ή θα πρέπει να συμφωνήσουμε μαζί του -αγνοώντας τη δική μας θέση- ή θα πρέπει να υποστηρίξουμε με σθένος τη δική μας άποψη. Έχοντας μάθει να βάζουμε εσωτερικά όρια, δεν έχουμε την ανάγκη να προσπαθούμε να πείσουμε τους άλλους για την εγκυρότητα της πραγματικότητάς μας.

Όταν αρχίζουμε να βάζουμε εσωτερικά όρια ίσως να αισθανόμαστε περίεργα και σχεδόν ποτέ δεν τα καταφέρνουμε με την πρώτη προσπάθεια. Εάν δυσκολεύεστε, ίσως βοηθήσει να φανταστείτε τα εσωτερικά σας όρια σαν ένα αλεξίσφαιρο γιλέκο από μια πλάκα σκληρού μετάλλου κάτω από το δέρμα στο στήθος σας. Άλλοι κάνουν εικόνα το εσωτερικό όριο ως μικρή πόρτα η οποία ανοίγει μόνο από μέσα και το κλειδί το έχει μόνο ο ιδιοκτήτης. Κάθε φορά που ακούτε κάτι αξιολογείστε το πρώτα και μετά αντιδράστε. Πείτε στον εαυτό σας πως αυτό που ακούω απ’τον απέναντι αφορά τις δικές του σκέψεις, συναισθήματα και όχι αυτά που είπα ή έκανα εγώ.

Τα όρια τα συναντάμε σε διάφορες μορφές-κατηγορίες:

  • Φυσικά όρια τα οποία έχουν να κάνουν στο σεβασμό που θέλετε να δείχνουν οι άλλοι για τον προσωπικό σας χώρο, την ιδιωτικότητά σας και το σώμα σας. Η απόσταση που χρειάζεται να υπάρχει με κάποιον άλλον, πόσο άνετα αισθάνεστε με την τρυφερότητα, την οικειότητα. Πότε και σε ποιον θέλετε  να κάνετε χειραψία όταν γνωρίζετε κάποιον. Πώς νιώθετε όταν σας κλειδώνουν την πόρτα;
  • Γνωστικά όρια που αφορούν τις σκέψεις, τις αξίες, τις απόψεις. Μπορείτε να ακούσετε τη γνώμη κάποιου άλλου χωρίς να γίνετε αυστηροί; Γίνεστε εύκολα ιδιαίτερα συναισθηματικοί ή αμυντικοί;
  • Συναισθηματικά όρια. Όταν έχουμε σταθερά συναισθηματικά όρια μπορούμε να διαχωρίζουμε τα δικά μας συναισθήματα και της ευθύνης μας γι’αυτά, από κάποιου άλλου. Είναι τα εσωτερικά όρια που μας αποτρέπουν από το να δίνουμε συμβουλές, να κατηγορούμε τους άλλους ή τον εαυτό μας. Μας προστατεύουν από το να αισθανόμαστε ένοχοι για τα αρνητικά συναισθήματα ή τα προβλήματα κάποιου άλλου και από το να παίρνουμε προσωπικά τα σχόλια των άλλων.
  • Ηθικά όρια. Γνωρίζετε τις συμπεριφορές που εναρμονίζονται με τις αρχές που για εσάς είναι αδιαπραγμάτευτες; π.χ. δεν ανέχεστε τα ψέματα και την κοροϊδία από τους άλλους.
  • Σεξουαλικά όρια που προστατεύουν το επίπεδο άνεσή σας με τη σεξουαλική επαφή και δραστηριότητα. που,πότε και με ποιον κάνετε σεξ.
  • Πνευματικά όρια που καθορίζουν τις θρησκευτικές σας πεποιθήσεις (ή την έλλειψη αυτών), είτε πρόκειται για τον Θεό, κάποια άλλη θεότητα ή ένα υπερφυσικό ον.
  • Οικονομικά όρια  που περιγράφουν το τρόπο σας να κερδίζετε, να διαχειρίζεστε ή να αποταμιεύετε τα χρήματά σας.

H τεχνική 7-11

O Hans Selye, ο οποίος συχνά ονομάζεται ο παππούς της έρευνας για το στρες, είχε πει πως το να ζούμε εντελώς χωρίς στρες, είναι σα να είμαστε πεθαμένοι.

Όσο και αν θέλουμε μια ζωή χωρίς άγχος, η εμπειρία μας μας δείχνει ότι αυτό δεν πρόκειται να συμβεί. Το να αποδεχόμαστε το άγχος ως μέρος της ζωής είναι ένα πρώτο βήμα για να μάθουμε να το διαχειριζόμαστε προς όφελός μας. Το να ξέρουμε πότε έχουμε άγχος είναι σημαντικό όχι μόνο γιατί έτσι θα μπορούμε να κάνουμε κάτι γι’αυτό αλλά, κυρίως γιατί εάν δεν το αναγνωρίζουμε γίνεται απλώς μια ακόμη συνήθεια. Εάν προσδιορίσουμε τα αίτια που μας το προκαλούν μπορούμε να είμαστε περισσότερο προετοιμασμένοι. Ο υπενθυμητής μπορεί να είναι οτιδήποτε. Ακόμα και το όνομα κάποιου με τον οποίο έχουμε προβλήματα μπορεί να λειτουργήσει ως έναυσμα.

Σ’αυτό το πολύ σύντομο βίντεο θα δείτε την 7-11 τεχνική της αναπνοής. Είναι από τις πιο απλές ασκήσεις που θα σας βοηθήσει να χαλαρώνετε, να ηρεμείτε και να αποφορτίζεστε από το στρες. Εγώ την κάνω βραδινές ώρες όταν θέλω να χαλαρώσω και κοιμάμαι αμέσως. Μπορείτε να την κάνετε οποιαδήποτε ώρα της ημέρας όταν νιώθετε πίεση ή εάν θέλετε να κάνετε ένα διάλειμμα μέσα στην ημέρα.

Το όλον είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του

IMG_20200710_131201
Οι άνθρωποι έχουμε πολλές πλευρές. Δεν είμαστε μόνο ένα πράγμα και πολλές φορές μπορούμε να είμαστε δύο φαινομενικά αντίθετα ταυτόχρονα. Δεν είμαστε μόνο οι δυνατότητές μας αλλά και οι περιορισμοί μας. Δεν έχουμε μόνο φωτεινές πλευρές αλλά και σκοτεινές. Όταν μας δίνουμε χώρο και μας επιτρέπουμε να είμαστε ολόκληροι, τότε θα μπορούμε να μεγαλώνουμε, να εξελισσόμαστε και αν θέλουμε να αλλάζουμε.

Μπορούμε να είμαστε  δυνατοί και στοργικοί

να είμαστε ανεξάρτητοι και να χρειαζόμαστε υποστηρικτικό πλαίσιο

να πενθούμε και να μπορούμε να χαιρόμαστε

να είμαστε ευθείς και ευγενικοί

να είμαστε αυτοί που καθοδηγούν τους άλλους και να χρειαζόμαστε καθοδήγηση

να δείχνουμε κατανόηση και να διατηρούμε το όριό μας

να είμαστε δημιουργικοί και να χρειαζόμαστε έμπνευση

να είμαστε καλοί ακροατές και να μην ξεχνάμε πως έχουμε και εμείς φωνή

Επαναδιατυπωμένα κλισέ αυτοβοήθειας

Το γεγονός ότι τα κλισέ είναι τόσο γενικά που μπορούν να συνδεθούν με οποιαδήποτε ιδέα είναι και ο λόγος που πολλές φορές τα καθιστά αναποτελεσματικά.

Παρακάτω θα διαβάσετε σε εισαγωγικά τα πιο γνωστά κλισέ αυτοβοήθειας που διαβάζουμε και ακούμε και δίπλα ένας άλλος τρόπος που μπορούμε να τα διατυπώσουμε. Η ιδέα για το ποστ είναι από άρθρο του Psychology Today.

  1. “Η στάση μας καθορίζει τα πάντα” – Η στάση μας όντως καθορίζει πολλά.
    Όπως και άλλοι παράγοντες που μπορεί να επηρεάζουν τη ζωή μας και δεν έχουμε κανένα έλεγχο.
  2. “Κανείς δεν θα σ’αγαπήσει εάν εσύ δεν αγαπήσεις πρώτα τον εαυτό σου”
    Μπορεί να μην κάνουμε τις πιο σωστές επιλογές όταν δεν φροντίζουμε τον εαυτό μας. Υπάρχουν όμως και άνθρωποι που μας αγαπούν ακόμα και όταν εμείς δυσκολευόμαστε να δούμε την αξία μας.
  3. “Δεν χρωστάς σε κανέναν τίποτα παρά μόνο στον εαυτό σου” – Είναι επιλογή μου να συμπεριφέρομαι με ευγένεια, σεβασμό, ενσυναίσθηση και αγάπη όποτε μπορώ. Δεν χρωστάω στους άλλους εξηγήσεις για το ποιος είμαι ή για τις επιλογές μου ιδιαίτερα όταν με παρεξηγούν και με αντιπαθούν.
  4. “Το όχι είναι καθαρή απάντηση και δεν έχω υποχρέωση να δίνω άλλες εξηγήσεις”
    Το ‘όχι’ είναι μια καθαρή και σαφής απάντηση σε πολλές περιπτώσεις. Για ανθρώπους που αγαπώ ή σέβομαι, ή μου το ζητάνε θα δώσω μια εξήγηση γιατί είναι ένας τρόπος να χτίζω πραγματικές σχέσεις και να αντιμετωπίζω τις συγκρούσεις με έναν πιο υγιή τρόπο.
  5. “Ποτέ μην απολογείσαι γι’αυτό που είσαι” – Μερικές φορές το να είμαι “εγώ” σημαίνει να μην είμαι η καλύτερη εκδοχή του εαυτού μου και για μένα και για τους άλλους. Θα ζητήσω συγγνώμη όταν η εκδοχή του εαυτό μου που παρουσιάζω στους άλλους δεν ευθυγραμμίζεται με το ποιος θέλω να είμαι.

Το να είμαστε καλά είναι κάτι που μαθαίνεται

Ενώ κάποιες κρίσεις μπορεί να μας οδηγήσουν σε κάθαρση και νέα ξεκινήματα, σε αρχικό στάδιο οδηγούν συνήθως σε σύγχηση και χάος. Μας αφήνουν με την αίσθηση ότι δεν θα υπάρξει ποτέ ξανά στιγμή ηρεμίας ή ευχαρίστησης. Ωστόσο, η πρόοδος και η επιτυχία μας στη ζωή αυξάνουν ανάλογα με το βαθμό της ευελιξίας που επιδεικνύουμε όταν βρισκόμαστε σε κρίση παρά με το βαθμό στον οποίο έχουμε καταφέρει να παραμένουμε ανέγγιχτοι από τις προκλήσεις. Τις στιγμές αυτές η ευτυχία δεν είναι μέτρο της ύπαρξής μας. Η ανθεκτικότητα όμως είναι μας λέει η Emmy van Deurzen υπαρξιακή ψυχοθεραπεύτρια.

Στο παρακάτω βίντεο η Emmy μας προτείνει δυο πράγματα που μπορούμε να δοκιμάσουμε. Να σταθούμε σε εμάς, από το εξωτερικό περιβάλλον να στρέψουμε τα μάτια μας στον εαυτό μας γιατί έτσι θα βρούμε πάλι τον προσανατολισμό μας. Να ρωτήσουμε τον εαυτό μας “πού θέλω να πάω; ποια είναι τα βήματα που πρέπει να ακολουθήσω;”.

Το δεύτερο βήμα που θα μας βοηθήσει πολύ και είναι κάτι που οι ψυχοθεραπευτές λέμε πολύ συχνά είναι το υποστηρικτικό πλαίσιο. Ένα δίκτυο ανθρώπων που βρίσκεται ή έχει βρεθεί σε παρόμοια θέση και θα περάσουμε μαζί τη δυσκολία για να βρεθούμε στην απέναντι όχθη.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως το να είμαστε καλά είναι κάτι που μαθαίνεται.

Η σκέψη της ημέρας

IMG_20200616_125603

Εξέλιξη και ωριμότητα είναι -ανάμεσα σε άλλα- να κοιτάζω τη δουλειά μου χωρίς να ασχολούμαι συνεχώς με το τι κάνει ο διπλανός μου, να δείχνω αυτοσυγκράτηση και να ξέρω πως είναι εντάξει να κρατάω για τον εαυτό μου αυτά που σκέφτομαι για τους άλλους ή την άποψή μου για κάποιο θέμα.

Υπάρχει τρόπος να προβλέψουμε το μέλλον μας;

Οι άνθρωποι έχουμε την τάση όχι μόνο να αναπολούμε το παρελθόν αλλά να ανησυχούμε και να προσπαθούμε να ελέγξουμε το μέλλον μας, ειδικά τώρα όπου το αύριο όλων μας μοιάζει πιο αβέβαιο από ποτέ.

Είναι αλήθεια πως η εμπειρία είναι πολύτιμος δάσκαλος και η εφαρμογή της σ’ένα τρέχον πρόβλημα μπορεί να είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο. Ωστόσο, το να εστιάζω στο μετά και μάλιστα εμμονικά, κάθε άλλο παρά βοηθητικό είναι. Τα συναισθήματα ανησυχίας και φόβου μεγαλώνουν και συνοδεύονται από συμπεριφορές αναποφασιστικότητας και παράλυσης.

Είναι ξεκάθαρο ότι η ζωή δεν έχει να κάνει με την ευτυχία. Η καθημερινότητα είναι ένας δρόμος με εμπόδια όπου συναντάμε λύπες, χαρές και άλλα ανάμεικτα συναισθήματα. Είμαστε εκτεθειμένοι σε απώλειες και απογοητεύσεις, οι οποίες θα μας βγάλουν από την ησυχία, την ηρεμία και την άνετη ζωή που σκεφτόμαστε ότι θα θέλαμε να απολαμβάνουμε. Το κόλπο είναι να απολαύσουμε αυτή την περίπλοκη διαδικασία με το να την τιθασεύσουμε, και όχι με το να βρεθούμε στο έλεός της ή να απελπιστούμε.  Αυτό θα το καταφέρουμε μένοντας στο παρόν.  Στο εδώ και τώρα.

Το να επικεντρώνομαι στο παρόν, στο εδώ και τώρα, σημαίνει ότι αυτό που έχει σημασία είναι το πραγματικό. Όχι κάτι που είναι εν δυνάμει ή είναι στο παρελθόν, αλλά αυτό που υφίσταται στο εδώ, τώρα. Εξάλλου, αυτό που είναι πραγματικό από την άποψη του χρόνου, είναι πάντα το παρόν.  Από την άποψη του χώρου, είναι αυτό που βρίσκεται εδώ, μπροστά μας. Πίσω απ’ αυτή την ιδέα κρύβεται η πεποίθηση ότι μελετώντας, περιγράφοντας και παρατηρώντας αυτό που μας είναι διαθέσιμο τώρα, μπορούμε να το κατανοήσουμε ικανοποιητικά. Το παρόν εμπεριέχει τα πάντα. Αναμνήσεις, όνειρα, σκέψεις, είναι όλα δραστηριότητες του παρόντος. Συμβαίνουν στο τώρα. Αφορούν συμβάντα που συνέβησαν άλλη χρονική στιγμή αλλά η ανάμνηση συμβαίνει στο παρόν,
ο προγραμματισμός γίνεται στο παρόν, ο στοχασμός συμβαίνει στο παρόν. Στο εδώ και τώρα.