Όταν ακούμε τη λέξη «πένθος», το μυαλό πηγαίνει σχεδόν πάντα στον θάνατο. Όμως, το πένθος είναι κάτι πολύ πιο βαθύ. Είναι αυτό που ενεργοποιείται κάθε φορά που χάνουμε κάτι που είχε συναισθηματική σημασία για εμάς.

Πενθούμε ανθρώπους που έφυγαν από τη ζωή, αλλά πενθούμε και ανθρώπους που παραμένουν ζωντανοί και όμως δεν είναι πια μέρος της καθημερινότητάς μας. Πενθούμε σχέσεις που τελείωσαν, φιλίες που άλλαξαν, σπίτια που αφήσαμε πίσω, περιόδους της ζωής που δεν θα επιστρέψουν ποτέ.

Μερικές φορές πενθούμε ακόμα και πράγματα που δεν ζήσαμε. Μια αγάπη που δεν εξελίχθηκε όπως ελπίζαμε. Ένα μέλλον που φανταστήκαμε διαφορετικά. Μια εκδοχή του εαυτού μας που πιστεύαμε ότι θα γίνουμε.

Υπάρχουν απώλειες που δεν αναγνωρίζονται κοινωνικά. Δεν υπάρχουν τελετές, λόγια παρηγοριάς ή χώρος για να μιλήσουμε γι’ αυτές παρά μόνο στο δωμάτιο της ψυχοθεραπείας ή με κάποιον πολύ κοντινό μας άνθρωπο. Έτσι, πολλοί άνθρωποι κουβαλούν μέσα τους μια αδιόρατη θλίψη χωρίς να καταλαβαίνουν ακριβώς από πού προέρχεται.

Γιατί το πένθος δεν εμφανίζεται πάντα ως έντονος πόνος. Μερικές φορές μοιάζει με κούραση. Με αποστασιοποίηση. Με μια αίσθηση κενού ή νοσταλγίας που επιστρέφει ξαφνικά μέσα στην ημέρα. Ένα τραγούδι, μια μυρωδιά, μια φωτογραφία μπορούν ξαφνικά να μας φέρουν αντιμέτωπους με κάτι που θεωρούσαμε ότι είχαμε αφήσει πίσω.

Στην πραγματικότητα, κάθε σημαντική αλλαγή στη ζωή έχει και μια μικρή μορφή πένθους. Για να προχωρήσουμε, χρειάζεται συχνά να αποχαιρετήσουμε κάτι προηγούμενο: μια συνήθεια, μια ανάγκη, έναν τρόπο που βλέπαμε τον εαυτό μας και τους άλλους. Ίσως αυτό είναι και το πιο δύσκολο. Ότι το πένθος δεν αφορά μόνο αυτό που χάσαμε, τον ‘παλιό’ μας εαυτό αλλά και αυτό που γινόμαστε μετά την απώλεια.

Πολλοί άνθρωποι προσπαθούν να ξεφύγουν από τη θλίψη τους, να την εξηγήσουν λογικά ή να την «ξεπεράσουν» γρήγορα. Όμως δεν λειτουργούμε με χρονοδιαγράμματα. Χρειάζεται χώρος για να επεξεργαστούμε την αλλαγή, ακόμα κ όταν αυτή δεν φαίνεται σημαντική στους άλλους.

Και ίσως τελικά η επούλωση να μην σημαίνει να ξεχάσουμε. Ίσως να σημαίνει να μπορούμε κάποια στιγμή να θυμόμαστε χωρίς να διαλυόμαστε. Να αποδεχτούμε ότι κάποιες απώλειες θα συνεχίσουν να υπάρχουν μέσα μας, αλλά δεν θα καθορίζουν πια ολόκληρη τη ζωή μας.

Γιατί το πένθος δεν είναι μόνο ο αποχαιρετισμός σε έναν άνθρωπο. Είναι ο αποχαιρετισμός σε οτιδήποτε κάποτε υπήρξε σημαντικό για εμάς.

Υπάρχουν άνθρωποι που δυσκολεύονται περισσότερο να πουν ‘ναι’ στον εαυτό τους παρά  στον άλλον. Αρκετοί μεγαλώνουμε μαθαίνοντας ότι η αγάπη συνδέεται με την προσφορά, τη διαθεσιμότητα, την αντοχή. Να είσαι καλός, να μην απογοητεύεις, να μην δημιουργείς προβλήματα. Κάπως έτσι, πολλοί φτάνουν να αισθάνονται ενοχή κάθε φορά που βάζουν τις δικές τους ανάγκες μπροστά.

Η ενοχή αυτή δεν κάνει την εμφάνισή της δυνατά. Μπορεί να κρύβεται πίσω από μικρές καθημερινές στιγμές, όπως για παράδειγμα όταν δεν απαντάμε αμέσως σε ένα μήνυμα, όταν χρειαζόμαστε χρόνο μόνοι μας, όταν απομακρυνόμαστε από μια σχέση που μας εξαντλεί, όταν λέμε «δεν μπορώ άλλο». Τότε, αντί να νιώσουμε ανακούφιση, εμφανίζεται μια εσωτερική φωνή που μας λέει: «μήπως είσαι εγωιστής;»

Όμως το να επιλέγουμε τον εαυτό μας δεν σημαίνει ότι σταματάμε να αγαπάμε τους άλλους. Σημαίνει ότι σταματάμε να εγκαταλείπουμε εμάς για να μας αποδεχτούν. Πολλοί άνθρωποι έχουν μάθει να αντλούν την αξία τους μέσα από το πόσο χρήσιμοι είναι για τους άλλους. Να νιώθουν απαραίτητοι, να φροντίζουν τους πάντες. Και όταν αρχίζουν να βάζουν όρια, συχνά νιώθουν άβολα, όχι επειδή κάνουν κάτι λάθος, αλλά επειδή κάνουν κάτι που δεν τους είναι γνώριμο. .Η αλήθεια είναι πως τα όρια αποκαλύπτουν πολλά. Κάποιες σχέσεις αντέχουν όταν αρχίζεις να προστατεύεις τον εαυτό σου και άλλες όχι. 

Υπάρχει, όμως, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στον εγωισμό και τη φροντίδα του εαυτού μας. Ο εγωισμός λέει «μόνο εγώ υπάρχω». Η αυτοφροντίδα λέει «υπάρχω κ εγώ». Κάποια στιγμή, η ψυχική εξάντληση γίνεται πιο βαριά από την ενοχή. Και τότε αρχίζει σιγά σιγά η αλλαγή. Μαθαίνουμε ότι δεν χρειάζεται να εξηγούμε συνεχώς γιατί κουραστήκαμε.
Ότι η αγάπη προς τον εαυτό μας δεν είναι πολυτέλεια είναι ευθύνη.

Ωριμότητα δεν είναι να αντέχουμε τα πάντα σιωπηλά αλλά να μπορούμε να πούμε χωρίς να απολογούμαστε και εγώ αξίζω και χρειάζομαι χώρο, χρόνο και φροντίδα. 

Ο Irvin Yalom με αυτή τη φράση επισημαίνει τη δυσκολία που έχουμε να αποδεχθούμε την ανάγκη μας να διορθώσουμε το παρελθόν.

Συχνά επιστρέφουμε ξανά και ξανά σε ό,τι έγινε τι είπαμε, τι δεν είπαμε, τι θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί διαφορετικά. Έχουμε την ψευδαίσθηση ότι ίσως, αν το σκεφτούμε αρκετά, θα αλλάξει. Όμως το παρελθόν δεν είναι πεδίο δράσης αλλά νοήματος.

Αυτό δεν είναι η παραίτηση, αλλά απελευθέρωση. Όταν σταματάμε να κυνηγάμε ένα «καλύτερο παρελθόν», ανοίγουμε χώρο για ένα πιο συνειδητό παρόν. Δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε ή ότι δεν μας επηρεάζει σημαίνει ότι επιλέγουμε να μην ζούμε εγκλωβισμένοι σε κάτι που δεν αλλάζει. Ίσως αυτό είναι και ωριμότητα. Όχι να ξαναγράψουμε την ιστορία μας αλλά να μάθουμε να την κουβαλάμε χωρίς να μας βαραίνει.

Πόσες φορές έχουμε πιάσει τον εαυτό μας να σκέφτεται ξανά και ξανά το ίδιο πράγμα; Να αναλύουμε μια συζήτηση, μια απόφαση ή ένα ενδεχόμενο σενάριο μέχρι εξάντλησης; Η υπερανάλυση είναι μια από τις πιο συχνές συμπεριφορές και συχνά ύπουλη γιατί ή ανάγκη για έλεγχο και βεβαιότητα βρίσκεται συχνά πίσω από αυτή. Το μυαλό προσπαθεί να προβλέψει, να προστατεύσει, να αποφύγει λάθη. Όμως, αντί να μας βοηθά, καταλήγει να μας εγκλωβίζει σε έναν φαύλο κύκλο σκέψεων. Αντί να παίρνουμε αποφάσεις, «παγώνουμε». Αντί να ηρεμούμε, γεμίζουμε άγχος.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό της υπερανάλυσης είναι ότι δεν οδηγεί απαραίτητα σε λύση. Είναι η ψευδαίσθηση της παραγωγικότητας: νιώθουμε ότι “κάνουμε κάτι”, ενώ στην πραγματικότητα ανακυκλώνουμε τις ίδιες σκέψεις χωρίς αποτέλεσμα.

Υπάρχει τρόπος να κάνουμε κάτι γι’αυτό; Όπως πάντα το πρώτο που χρειάζεται είναι επίγνωση. Να αναγνωρίσουμε τί κάνουμε και πότε το κάνουμε. Πότε σκεφτόμαστε υπερβολικά και πότε κάτι χρήσιμο; Η επιστροφή στο παρόν, στο εδώ και τώρα είναι σημαντική. Το να εστιάζουμε στην αναπνοή ή να παρατηρούμε το σώμα μας θα βοηθήσουν να σταματήσει ο κύκλος των σκέψεων. Δεν χρειάζεται να σταματήσουμε το μυαλό -πράγμα που δεν γίνεται- αρκεί να μην το ακολουθούμε παντού.

Τέλος, αξίζει να θυμόμαστε ότι η αβεβαιότητα είναι μέρος της ζωής. Καμία απόφαση δεν είναι απόλυτα ασφαλής, και καμία σκέψη δεν μπορεί να εγγυηθεί το αποτέλεσμα.

Η υπερανάλυση δεν είναι αδυναμία. Είναι μια προσπάθεια του νου να μας προστατεύσει  απλώς με έναν τρόπο που δεν λειτουργεί πάντα. Μαθαίνοντας να την αναγνωρίζουμε και να την διαχειριζόμαστε, μπορούμε να δημιουργήσουμε περισσότερο χώρο για ηρεμία, καθαρότητα και καλύτερες επιλογές.