Η κακοποίηση δεν είναι μόνο σωματική βία. Παίρνει πολλές μορφές που συχνά δεν είναι τόσο εμφανείς, αλλά εξίσου καταστροφικές για την ψυχική και σωματική υγεία.
Είναι σαρκασμός με στόχο να πληγώσει τον άλλον, είναι παραβίαση του προσωπικού χώρου, η αμφισβήτηση του εαυτού του.
Είναι η συνεχής κριτική, το να ακυρώνει τις σκέψεις κ τα συναισθήματά και να κατηγορεί τον άλλον με φράσεις “εσύ με ανάγκασες”.
Να ελέγχει κάθε πτυχή της ζωής κάποιου με το να αποφασίζει για τα πάντα. Από το πού πηγαίνει, με ποιους μιλάει, τι φοράει ή πώς ξοδεύει τα χρήματά του.
Να τον ταπεινώνει μπροστά σε φίλους, οικογένεια ή αγνώστους για να νιώσει ντροπή και να πέσει η αυτοπεποίθησή του.
Να τον κάνει να νιώθει ότι δεν ξέρει τι του γίνεται με το να διαστρευλώνει τα γεγονότα ή να τον υποτιμά συστηματικά. Με αυτόν τον τρόπο αρχίζει και αμφιβάλει για τη λογική του και πιστεύει ότι κάνει πάντα λάθος.
Όσοι έχουμε κάνει ψυχοθεραπεία, είναι πολύ πιθανό να έχουμε ακούσει τη φράση: “μείνε με αυτό το συναίσθημα” και ίσως να σκεφτήκαμε: “μα γιατί; αφού με ενοχλεί, μου είναι δυσάρεστο, με πονάει και θέλω να φύγει”.
Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε μάθει να αποφεύγουμε τα δύσκολα συναισθήματα. Να τα εξηγούμε λογικά, να τα διώχνουμε, να αποσπάμε την προσοχή μας ή να κάνουμε οτιδήποτε άλλο για να μην τα νιώσουμε. Όμως, όταν ένας ψυχοθεραπευτής λέει «μείνε με αυτό», δεν μας ζητάει να υποφέρουμε περισσότερο. Μας προτείνει να κάνουμε κάτι διαφορετικό από αυτό που κάνουμε συνήθως.
Το να μείνουμε με ένα συναίσθημα σημαίνει να του επιτρέψουμε να υπάρχει για λίγο, χωρίς να προσπαθήσουμε αμέσως να το αλλάξουμε ή να το εξαφανίσουμε. Σημαίνει να είμαστε περίεργοι. Γιατί τώρα; τι το προκάλεσε; Να παρατηρούμε τα συναισθήματά μας χωρίς να τα κρίνουμε. Να μιλάμε στον εαυτό μας με κατανόηση, αποδοχή και καλοσύνη. Να αναρωτιόμαστε: Τι προσπαθεί να μου πει; σε τι μου “λέει” να δώσω προσοχή;
Να παρατηρούμε τα πιο έντονα συναισθήματά μας και να αναρωτιόμαστε: “τι άλλο μπορεί να αισθάνομαι πιο βαθιά από αυτό το συναίσθημα που κυριαρχεί;” Να βλέπουμε σε ποια σημεία του σώματός μας τα νιώθουμε. Να μένουμε συνειδητά στο παρόν και αν θέλουμε να δοκιμάσουμε την ενσυνειδητότητα (mindfulness). Να παρατηρούμε την αναπνοή μας και να παίρνουμε αργές και βαθιές αναπνοές. Να είμαστε συμπονετικοί, τρυφεροί και με κατανόηση προς τον εαυτό μας. Νσ δείχνουμε περιέργεια για τα συναισθήματά μας και να αναρωτιόμαστε γιατί εμφανίστηκαν και τι μπορεί να κρύβεται πίσω από αυτά.
Τα συναισθήματα, ακόμη και τα πιο δυσάρεστα, δεν είναι εχθροί μας. Όταν προσπαθούμε να τα διώξουμε γρήγορα, συχνά χάνουμε το μήνυμα που μεταφέρουν. Όταν όμως τους επιτρέπουμε να υπάρχουν για λίγο, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας, τις ανάγκες μας και τις επιλογές που έχουμε μπροστά μας. Δεν σημαίνει ότι το συναίσθημα θα είναι ευχάριστο. Σημαίνει όμως ότι σταματάει να είναι κάτι από το οποίο πρέπει να τρέχουμε να ξεφύγουμε.
Το να μένουμε με το συναίσθημά μας δεν σημαίνει ότι βυθιζόμαστε μέσα σε αυτά. Δεν σημαίνει ότι αφήνουμε τη θλίψη ή τον φόβο να μας καταπιούν ή ότι ταυτιζόμαστε μαζί τους. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να παρατηρούμε ένα συναίσθημα και στο να πιστεύουμε ότι αυτό είναι όλη μας η πραγματικότητα. Το πρώτο δημιουργεί χώρο και κατανόηση. Το δεύτερο οδηγεί συχνά στον εγκλωβισμό.
Την επόμενη φορά που ίσως ακούσουμε τον ψυχοθεραπευτή μας να λέει “μείνε λίγο με αυτό” να καταλάβουμε πως δεν μας ζητάει να αντέξουμε περισσότερο πόνο, αλλά να μας προσκαλεί να σταματήσουμε έστω και για λίγο να δούμε αυτό που συμβαίνει μέσα μας με περισσότερη περιέργεια και λιγότερο φόβο. Γιατί τις περισσότερες φορές αυτό που προσπαθούμε με κάθε τρόπο να αποφύγουμε είναι ακριβώς αυτό που έχει περισσότερο ανάγκη να ακουστεί.
Μετά από έναν χωρισμό, δεν μας λείπει πάντα μόνο ο άνθρωπος που έφυγε. Μπορεί να μας λείπει η οικειότητα, οι στιγμές που μοιραστήκαμε, τα σχέδια που κάναμε ή και η εκδοχή του μέλλοντος που είχαμε φανταστεί μαζί του.
Κάποιες φορές, η μνήμα κρατά τις όμορφες στιγμές και αφήνει όσα μας δυσκόλεψαν, όσα δεν μας άρεσαν και έτσι, όσο περνάει ο καιρός, μπορεί να θυμόμαστε τη σχέση διαφορετικά από ό,τι πραγματικά τη βιώναμε. Αν τώρα είχαμε την ευκαιρία να επιστρέψουμε σ’αυτή τη σχέση, γνωρίζοντας αυτά που ξέρουμε, θα την επιλέγαμε ξανά;
Όχι απλώς να ξαναμιλήσουμε ή να ξαναζήσουμε τις όμορφες στιγμές αλλά να επιστρέψουμε στην πραγματική σχέση με τις δυσκολίες, τις διαφωνίες, τις ανεκπλήρωτες ανάγκες και τους λόγους που μας οδήγησαν στον χωρισμό. Ίσως τότε να ξεχωρίζαμε αυτό που μας λείπει από αυτό που πραγματικά μας έκανε καλό. Γιατί μερικές φορές δεν δυσκολευόμαστε να αποχωριστούμε μόνο έναν άνθρωπο αλλά να αποχωριστούμε την την ελπίδα ότι κάποτε τα πράγματα θα γινόντουσαν διαφορετικά. Και είναι ανθρώπινο να πενθούμε όχι μόνο όσα ζήσαμε, αλλά και όσα θα θέλαμε να είχαμε ζήσει.
Το να προχωρήσουμε δεν σημαίνει ότι πρέπει να ξεχάσουμε, να ακυρώσουμε όσα νιώσαμε ή να πείσουμε τον εαυτό μας ότι η σχέση δεν είχε αξία. Σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε τόσο τις όμορφες στιγμές όσο και τους λόγους για τους οποίους τελείωσε.
Τελικά το ερώτημα μπορεί να μην είναι μόνο “μου λείπει” αλλά σήμερα, στο τώρα θα επέλεγα ξανά αυτή τη σχέση; Γιατί το να μας λείπει κάποιος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι χρειάζεται να επιστρέψουμε σε αυτόν.
Δεν είναι όλα στο χέρι μας, στον έλεγχο μας. Ίσως ένα σημαντικό βήμα για την ψυχική μας ηρεμία είναι να αναγνωριζουμε τη διαφορά σε όσα μπορούμε να επηρεάζουμε και σε όσα χρειάζεται να αποδεχτούμε. Δεν σημαίνει ότι παραιτούμαστε, σημαίνει ότι προστατευουμε την ψυχική μας ισορροπία.
Μπορούμε να σκεφτούμε πριν απαντήσουμε, να ρωτάμε αντί να υποθέτουμε, να μας φερομαστε κ να μας μιλάμε καλά, να λέμε δώσε μου λίγο χρόνο κ θα σου απαντήσω.
Αυτό που δεν μπορούμε να ελέγξουμε είναι εάν οι άλλοι μας συμπαθούν, τη διάθεσή τους, τη γνώμη για τα όρια που βάζω, τον τρόπο που μιλάνε.
Κάποιες φορές χρειαζόμαστε να απομακρυνθούμε για λίγο από μια σχέση. Να πάρουμε χρόνο, να ηρεμήσουμε, να σκεφτούμε πριν μιλήσουμε. Αυτή η σιωπή δεν σημαίνει απόρριψη. Μπορεί να είναι ένας τρόπος να προστατεύσουμε τον εαυτό μας και τη σχέση από λόγια που θα ειπωθούν πάνω στον θυμό.
Υπάρχει όμως και μια άλλη σιωπή. Δεν ζητάει χρόνο αλλά προκαλεί αγωνία. Που αφήνει τον άλλον να αναρωτιέται τι έκανε, τι είπε, τι πήγε στραβά. Η επικοινωνία διακόπτεται σκόπιμα και η απουσία απάντησης γίνεται μήνυμα από μόνη της.
Είναι το λεγόμενο silent treatment, η «σιωπηλή τιμωρία». Μπορεί να εμφανιστεί σε μια ερωτική σχέση, σε μια φιλία, στην οικογένεια ή ακόμη και στον χώρο εργασίας. Ο ένας επιλέγει να μη μιλήσει, να μην απαντήσει ή να αγνοήσει τον άλλον, όχι επειδή χρειάζεται απλώς λίγο χρόνο, αλλά επειδή θέλει με κάποιον τρόπο να τον τιμωρήσει, να τον κάνει να νιώσει ενοχές ή να τον αναγκάσει να υποχωρήσει ή ακόμα και ν’ασχοληθεί μαζί του.
Το πιο δύσκολο της σιωπηλής τιμωρίας να είναι ότι δεν ξέρεις πότε θα τελειώσει αφού δεν υπάρχει συζήτηση ή εξήγηση ή ένα ξεκάθαρο «χρειάζομαι λίγο χρόνο και θα μιλήσουμε».
Η σιωπή αυτή μπορεί να δημιουργήσει άγχος, ανασφάλεια και έντονη ανάγκη για επανασύνδεση. Ο άνθρωπος που την υφίσταται μπορεί να αρχίσει να αναλύει ξανά και ξανά τη συμπεριφορά του: «Τι έκανα;», «Μήπως το παράκανα;», «Να στείλω μήνυμα;», «Να ζητήσω συγγνώμη;». Και εκεί βρίσκεται μια σημαντική διαφορά. Το να ζητήσεις χρόνο δεν είναι το ίδιο με το να τιμωρείς κάποιον με σιωπή.
Μπορείς να πεις «είμαι πολύ θυμωμένος αυτή τη στιγμή και χρειάζομαι λίγο χρόνο πριν συνεχίσουμε αυτή τη συζήτηση», ή «δεν μπορώ να το συζητήσω τώρα, αλλά θέλω αργότερα». Υπάρχει ακόμη επικοινωνία, ακόμη κ αν για λίγο δεν υπάρχει διάλογος.
Η σιωπηλή τιμωρία, αντίθετα, αφήνει τον άλλον στο σκοτάδι και ίσως γι’ αυτό πονάει τόσο. Γιατί δεν τιμωρεί μόνο με την απουσία λόγων αλλά και με την αβεβαιότητα.
Βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που αποσύρεται ή σταματά να μιλάει προσπαθεί συνειδητά να χειραγωγήσει τον άλλον. Κάποιοι άνθρωποι αποσύρονται επειδή δεν ξέρουν πώς να διαχειριστούν τη σύγκρουση, επειδή κατακλύζονται από το συναίσθημα ή επειδή έχουν μάθει από τις προηγούμενες σχέσεις τους να αντιμετωπίζουν έτσι τις δύσκολες στιγμές.
Η πρόθεση έχει σημασία, αλλά έχει σημασία και το αποτέλεσμα. Μια σχέση χρειάζεται χώρο για τον θυμό, την απογοήτευση και τη διαφωνία. Χρειάζεται όμως και έναν τρόπο επιστροφής στην επικοινωνία. Δεν χρειάζεται να μιλάμε αμέσως, χρειάζεται όμως να μπορούμε να ξαναμιλήσουμε.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό: η υγιής απόσταση αφήνει μια πόρτα ανοιχτή, η σιωπηλή τιμωρία την κλείνει και περιμένει από τον άλλον να τη χτυπήσει.
Αν κάποια στιγμή βρεθούμε στην πλευρά εκείνου που περιμένει μια απάντηση, να θυμόμαστε πως δεν είναι δική μας δουλειά να μαντεύουμε τι σκέφτεται ο άλλος ή να αποδεικνύουμε την αξία μας για να έχουμε πάλι την επικοινωνία.
Οι διαφωνίες είναι μέρος των σχέσεων και η σιωπή επίσης. Αλλά η επικοινωνία είναι αυτή που μας επιτρέπει να επιστρέφουμε ο ένας στον άλλον.
Ανοίγεις τα social media. Κάποιος ταξιδεύει, κάποιος παντρεύεται, κάποιος αγόρασε σπίτι, κάποιος ξεκίνησε μια καινούργια δουλειά, κάποιος άλλος φαίνεται να έχει βρει την ισορροπία που εσύ ψάχνεις εδώ και καιρό, και ξαφνικά, η δική σου ζωή μοιάζει να είναι λίγο πιο πίσω.
Μπορεί να μην το παραδεχόμαστε εύκολα, όμως, η σύγκριση έχει γίνει μέρος της καθημερινότητάς μας. Βλέπουμε τις ζωές των άλλων μέσα από μια οθόνη και πολλές φορές χωρίς να το καταλάβουμε τις χρησιμοποιούμε ως μέτρο για να αξιολογήσουμε τη δική μας ζωή. Το σπίτι που δεν έχουμε ακόμη, η δουλειά που δεν έχουμε, το ταξίδι που δεν μπορούμε να κάνουμε, η σχέση που δεν έχουμε, η οικονομική άνεση που φαίνεται να έχουν όλοι οι άλλοι.
Βέβαια, υπάρχει κάτι που ξεχνάμε: Συγκρίνουμε τη δική μας καθημερινότητα με την εικόνα που επιλέγει να δείξει κάποιος άλλος. Στα social media σπάνια βλέπουμε της αμφιβολίες, τους φόβους, τις απογοητεύσεις, τις αποτυχημένες προσπάθειες ή τις δύσκολες νύχτες. Βλέπουμε κυρίως το αποτέλεσμα και έτσι δημιουργείται εύκολα η ψευδαίσθηση ότι οι άλλοι προχωρούν, ενώ εμείς μένουμε πίσω.
Ιδιαίτερα σε μια περίοδο που η οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα δημιουργεί πραγματικές δυσκολίες, η σύγκριση μπορεί να γίνει ακόμα μεγαλύτερη. Όταν η απόκτηση ενός σπιτιού, η οικονομική ανεξαρτησία ή ακόμη κ μια απλή αίσθηση ασφάλειας μοιάζουν όλο και πιο δύσκολες, είναι εύκολο να αναρωτηθούμε “γιατί όλοι οι άλλοι μπορούν και γω όχι;”
Η ζωή δεν είναι αγώνας δρόμου, δεν υπάρχει μια ηλικία στην οποία πρέπει να έχεις βρει τη δουλειά των ονείρων σου, μια ηλικία που πρέπει να έχεις παντρευτεί, ένα συγκεκριμένο εισόδημα που πρέπει να έχεις ή ένα συγκεκριμένο επίπεδο ζωής στο οποίο πρέπει να έχεις φτάσει. Κάθε άνθρωπος έχει τη δική του διαδρομή, διαφορετικές δυσκολίες, συνθήκες και αφετηρίες. Ίσως λοιπόν το ερώτημα δεν είναι “γιατί όλοι τα καταφέρνουν μένα” αλλά “με ποιου τη ζωή συγκρίνω και γιατί”.
Γιατί πολλές φορές δεν χρειαζόμαστε μια καλύτερη ζωή, χρειαζόμαστε μια πιο δίκαιη ματιά στη ζωή που ήδη έχουμε. Να αναγνωρίσουμε όσα έχουμε καταφέρει -ακόμα κ αν δεν φαίνονται εντυπωσιακά σε μια φωτογραφία- να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να βρίσκεται σε μια διαφορετική φάση, να μην ξεχνάμε πως η αξία μας δεν μετριέται στα ταξίδια, στα χρήματα ή στα κοινωνικά ‘επιτεύγματα’.
Και ίσως, την επόμενη φορά που θα κοιτάξουμε τη ζωή κάποιου και θα νιώσουμε ότι εμείς μένουμε πίσω, να αφήσουμε για λίγο την οθόνη και να κοιτάξουμε τη δική μας ζωή, όχι για να δούμε πόσο απέχουμε από τους άλλους, αλλά για να δούμε πόσο εμείς έχουμε προχωρήσει.
Έχετε παρατηρήσει ποτέ ότι μπορεί να μη συμπαθείτε κάποιον, κι όμως να τον σκέφτεστε περισσότερο απ’ όσο θα θέλατε; Να σας ενοχλεί τι είπε, πώς φέρθηκε, τι έκανε ή ακόμα και το πώς τον βλέπουν οι άλλοι;
Οι άνθρωποι που μας ενοχλούν συχνά καταλαμβάνουν περισσότερο χώρο στο μυαλό μας απ’ όσο θα θέλαμε και όχι απαραίτητα επειδή έχουν πραγματικά τόση σημασία για εμάς. Μπορεί να συμβαίνει επειδή ενεργοποιούν μια δική μας ανασφάλεια, έναν φόβο, μια ανάγκη για αποδοχή ή ακόμα και μια πλευρά του εαυτού μας που δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε.
Μερικές φορές, αυτό που μας ενοχλεί στους άλλους μπορεί να λειτουργήσει σαν καθρέφτης. Μπορεί να μας δείξει τι θεωρούμε σημαντικό, τι δεν ανεχόμαστε ή τι φοβόμαστε μήπως γίνουμε κι εμείς. Άλλες φορές, μπορεί απλώς να μας θυμίζει μια δύσκολη εμπειρία ή έναν άνθρωπο από το παρελθόν.
Αντί να αναρωτιόμαστε μόνο «Γιατί με εκνευρίζει τόσο αυτός ο άνθρωπος;», μπορούμε να αναρρωτηθούμε: «Τι είναι αυτό που μ ενοχλεί στη συγκεκριμένη συμπεριφορά;»
Δεν χρειάζεται να συμπαθούμε όλους τους ανθρώπους. Ούτε να δικαιολογούμε συμπεριφορές που μας στεναχωρούν. Χρειάζεται όμως να μπορούμε να κατανοούμε τις αντιδράσεις μας και να βάζουμε τα όριά μας εκεί που χρειάζεται.
Γιατί, αρκετές φορές, οι άνθρωποι που μας ενοχλούν περισσότερο δεν μας μαθαίνουν τόσο πολλά για εκείνους όσο μας αποκαλύπτουν πράγματα για εμάς.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό: να μάθουμε να κοιτάμε όχι μόνο τους άλλους, αλλά και τον εαυτό μας μέσα από τις σχέσεις μας.
Ίσως να μην είναι μόνο η συντροφικότητα, η τρυφερότητα ή η χαρά που μοιραζόμαστε με έναν άνθρωπο. Η αγάπη μας βοηθά να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας. Μέσα από το βλέμμα του άλλου ανακαλύπτουμε πλευρές μας που μόνοι μας δυσκολευόμαστε να δούμε. Όταν κάποιος μας ακούει πραγματικά, μας καταλαβαίνει και μας αποδέχεται μαζί με τις αδυναμίες, τις αντιφάσεις και τις ανασφάλειές μας, έχουμε λίγο περισσότερο χώρο για να αποδεχτούμε κ εμείς τον εαυτό μας.
Η αγάπη μπορεί επίσης να λειτουργήσει σαν ένα αντίβαρο στους φόβους μας. Όταν το μυαλό γεμίζει καταστροφικά σενάρια, η παρουσία ενός άλλου ανθρώπου μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε τα πράγματα με περισσότερη ηρεμία και λιγότερη απειλή. Δεν χρειάζεται πάντα να μας δώσει λύσεις. Μερικές φορές αρκεί να είναι εκεί και να μας θυμίσει ότι αυτό που φοβόμαστε δεν είναι απαραίτητα αυτό που θα συμβεί.
Μέσα σε μια ουσιαστική σχέση μπορούμε επίσης να είμαστε για λίγο πιο ευάλωτοι. Δεν χρειάζεται να είμαστε διαρκώς δυνατοί, ψύχραιμοι, παραγωγικοί ή «σωστοί». Μπορούμε να κουραστούμε, να φοβηθούμε, να γκρινιάξουμε, να αποτύχουμε και να ζητήσουμε να μας κρατήσει κάποιος λίγο περισσότερο. Και ταυτόχρονα, ένας άνθρωπος που μας αγαπά πραγματικά δεν μας δίνει μόνο επιβεβαίωση. Μας βοηθά, με τρυφερότητα, να δούμε και όσα χρειάζεται να αλλάξουμε.
Ίσως τελικά η αγάπη να μην υπάρχει για να μας κάνει τέλειους ή συνεχώς ευτυχισμένους. Υπάρχει για να μας θυμίζει ότι μπορούμε να είμαστε άνθρωποι: ατελείς, ευάλωτοι, μερικές φορές δύσκολοι, αλλά άξιοι αγάπης. Και ίσως το πιο σημαντικό που μας προσφέρει είναι ακριβώς αυτό: έναν άνθρωπο μπροστά στον οποίο δεν χρειάζεται να προσποιούμαστε ότι τα καταφέρνουμε πάντα μόνοι μας.
Πολλές φορές, στο τέλος μιας σχέσης οι πιο τρυφερές κουβέντες προέρχονται από εκείνον που έχει ήδη πάψει να είναι ερωτευμένος. Ίσως γιατί η τρυφερότητα δεν είναι πάντα ένδειξη βαθύτερης αγάπης. Κάποιες φορές είναι ένδειξη ότι η εσωτερική δυσκολία έχει τελειώσει.
Εκείνος που εξακολουθεί να αγαπά βρίσκεται συχνά αντιμέτωπος με τον φόβο της απώλειας, την ελπίδα, τον θυμό ή το παράπονο. Τα συναισθήματα είναι ακόμη ζωντανά και οι λέξεις βγαίνουν μέσα από τον πόνο. Δεν είναι πάντα οι πιο γλυκές είναι όμως οι πιο δύσκολες.
Αντίθετα, όταν κάποιος έχει ήδη αποδεχτεί το τέλος, μπορεί να κοιτάξει τον άλλον με περισσότερη ηρεμία και καλοσύνη. Η τρυφερότητα γίνεται ευκολότερη, γιατί δεν συνοδεύεται πλέον από την αγωνία να κρατηθεί η σχέση. Ίσως, λοιπόν, η τρυφερότητα να μην αποκαλύπτει πάντα πόσο αγαπάμε έναν άνθρωπο. Ίσως να αποκαλύπτει σε ποιο σημείο του αποχαιρετισμού βρισκόμαστε.
Γιατί στις σχέσεις, οι λέξεις δεν έχουν αξία μόνο από αυτό που λένε, αλλά και από τη στιγμή στην οποία λέγονται.