Συχνά αντιμετωπίζουμε τη μνήμη ως κάτι πολύτιμο και τη λήθη ως μια απώλεια. Οι αναμνήσεις μας κάνουν την προσωπική μας ιστορία, συμβάλλουν στη διαμόρφωση της ταυτότητάς μας και μας βοηθούν να κατανοούμε τον εαυτό μας και τις σχέσεις μας. Τι θα συνέβαινε, όμως, αν μπορούσαμε να θυμόμαστε τα πάντα με την ίδια ένταση; Αν κάθε απογοήτευση, κάθε απώλεια και κάθε επώδυνη εμπειρία παρέμεναν μέσα μας εξίσου ζωντανές, χωρίς να μεταβάλλεται ποτέ ο τρόπος με τον οποίο τις βιώνουμε;

Η μνήμη δεν αποτελεί μια ουδέτερη καταγραφή γεγονότων. Οι αναμνήσεις μας συνδέονται με συναισθήματα, σκέψεις και νοήματα που εξακολουθούν να επηρεάζουν τη ζωή μας ακόμη και όταν οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Μια απόρριψη μπορεί να έχει συμβεί χρόνια πριν, αλλά να συνεχίζει να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τους άλλους. Μια αποτυχία μπορεί να έχει περάσει, αλλά να εξακολουθεί να καθορίζει την εικόνα που έχουμε για τις δυνατότητές μας. Έτσι, κάποιες φορές δεν είναι τόσο το γεγονός που μας κρατά δεμένους με το παρελθόν, όσο η συναισθηματική του επίδραση στο παρόν.

Η λήθη, από την άλλη πλευρά, αποτελεί μέρος της φυσιολογικής λειτουργίας της μνήμης. Δεν διατηρούμε κάθε εμπειρία με την ίδια ακρίβεια και ένταση και η σχέση μας με τις αναμνήσεις μπορεί να μεταβληθεί μέσα από τον χρόνο και την ψυχολογική επεξεργασία. Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε απλώς να επιλέξουμε να ξεχάσουμε όσα μας πλήγωσαν. Σημαίνει, όμως, ότι μπορούμε σταδιακά να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο τα κατανοούμε και τα εντάσσουμε στην προσωπική μας ιστορία.

Το να προχωράμε δεν προϋποθέτει απαραίτητα να ξεχνάμε. Δεν χρειάζεται να διαγράψουμε μια επώδυνη εμπειρία για να πάψει να μας καθορίζει, ούτε να αρνηθούμε όσα συνέβησαν για να μπορέσουμε να ζήσουμε διαφορετικά. Η επεξεργασία μιας εμπειρίας μπορεί να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε τον πόνο που προκάλεσε, χωρίς να εξακολουθούμε να τον βιώνουμε με την ίδια ένταση. Να θυμόμαστε έναν άνθρωπο χωρίς να παραμένουμε εγκλωβισμένοι στην απώλειά του, να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας χωρίς να τα μετατρέπουμε σε απόδειξη της ανεπάρκειάς μας και να αποδεχόμαστε όσα μας συνέβησαν χωρίς να θεωρούμε ότι καθορίζουν αναπόφευκτα όσα θα ακολουθήσουν.

Η ταυτότητά μας διαμορφώνεται μέσα από τις εμπειρίες μας, αλλά δεν περιορίζεται σε αυτές. Εξελισσόμαστε, αλλάζουμε, αναθεωρούμε και ανακαλύπτουμε νέες πλευρές του εαυτού μας. Αν παραμένουμε προσκολλημένοι σε παλιές εκδοχές μας, κινδυνεύουμε να αντιμετωπίζουμε το παρόν μέσα από φόβους και πεποιθήσεις που γεννήθηκαν σε διαφορετικές συνθήκες.
Τελικά η δυνατότητα να αφήνουμε πίσω μας κάτι να είναι εξίσου σημαντική με τη δυνατότητα να το θυμόμαστε.

Η δύναμη της λήθης δεν βρίσκεται απαραίτητα στο να σβήνουμε το παρελθόν, αλλά στο να αποδεσμευόμαστε σταδιακά από τη δύναμη που ασκεί πάνω μας. Να κρατάμε όσα μας δίδαξαν οι εμπειρίες μας, χωρίς να είμαστε υποχρεωμένοι να κουβαλάμε για πάντα το ίδιο βάρος. Να θυμόμαστε χωρίς να ξαναζούμε, να αναγνωρίζουμε όσα μας πλήγωσαν χωρίς να επιτρέπουμε στον πόνο να γίνεται ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας.

Ίσως τελικά η ψυχική ελευθερία να μην προϋποθέτει να ξεχάσουμε όσα ζήσαμε, αλλά να μπορέσουμε να τα θυμόμαστε χωρίς να εγκλωβιζόμαστε σε αυτά. Γιατί το παρελθόν αποτελεί μέρος της ιστορίας μας, όχι το σύνολο της ύπαρξής μας. Και το να προχωράμε σημαίνει, κάποιες φορές, να επιτρέπουμε σε όσα συνέβησαν να παραμείνουν πίσω μας, όχι επειδή έπαψαν να έχουν σημασία, αλλά επειδή η ζωή μας εξακολουθεί να έχει συνέχεια.

Όσοι έχουμε κάνει ψυχοθεραπεία, είναι πολύ πιθανό να έχουμε ακούσει τη φράση: “μείνε με αυτό”, και ίσως να σκεφτήκαμε: “μα γιατί; αφού με ενοχλεί, μου είναι δυσάρεστο, με πονάει και θέλω να φύγει”. 

Και εδώ που τα λέμε είναι μια απολύτως φυσιολογική αντίδραση. Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε μάθει να αποφεύγουμε τα δύσκολα συναισθήματα. Να τα εξηγούμε λογικά, να τα διώχνουμε, να αποσπάμε την προσοχή μας ή να κάνουμε οτιδήποτε άλλο για να μην τα νιώσουμε. Όμως, όταν ένας ψυχοθεραπευτής λέει «μείνε με αυτό το συναίσθημα», δεν μας ζητάει να υποφέρουμε περισσότερο. Μας προτείνει να κάνουμε κάτι διαφορετικό από αυτό που κάνουμε συνήθως.

Το να μείνουμε με ένα συναίσθημα σημαίνει να του επιτρέψουμε να υπάρχει για λίγο, χωρίς να προσπαθήσουμε αμέσως να το αλλάξουμε ή να το εξαφανίσουμε. Σημαίνει να στρέψουμε την προσοχή μας προς τα μέσα και να αναρωτηθούμε: «Τι ακριβώς νιώθω αυτή τη στιγμή; Πού το αισθάνομαι στο σώμα μου; Πόσο έντονο είναι; Τι μπορεί να προσπαθεί να μου πει;» Δεν χρειάζεται να βρούμε αμέσως απαντήσεις, ούτε να το αναλύσουμε. Αρκεί να του δώσουμε λίγο χώρο που μάλλον αυτό είναι και το πιο δύσκολο γιατί οι άνθρωποι αποφεύγουμε τον πόνο. Όταν εμφανίζεται ένα δυσάρεστο συναίσθημα, αμέσως θέλουμε να το διωξουμε, με διάφορους τρόπους. Άλλοι δίνουν όλη τους την ενέργεια στη δουλειά τους, άλλοι χάνονται με τις ώρες σε μια οθόνη άλλοι καταφεύγουν στο φαγητό, στο αλκοόλ, στον ύπνο και αρκετοί με ατελείωτη σκέψη, πιστεύοντας ότι αν καταλάβουν το “γιατί” θα σταματήσουν να νιώθουν έτσι. 

Όλοι αυτοί οι τρόποι μπορεί να προσφέρουν μια προσωρινή ανακούφιση. Αλλά, το συναίσθημα δεν εξαφανίζεται. Απλώς περιμένει την επόμενη ευκαιρία να εμφανιστεί. Και εδώ βρίσκεται ένα από τα παράδοξα: όσο περισσότερο παλεύουμε να μη νιώσουμε κάτι, τόσο περισσότερο εκείνο επιμένει να ζητά την προσοχή μας.

Τα συναισθήματα, ακόμη και τα πιο δυσάρεστα, δεν είναι εχθροί μας. Ο φόβος μπορεί να μας λέει ότι αντιλαμβανόμαστε μια απειλή ή μια αβεβαιότητα. Η λύπη μάς θυμίζει ότι χάσαμε κάτι σημαντικό για εμάς. Ο θυμός συχνά δείχνει ότι κάποιο όριό μας παραβιάστηκε ή ότι κάποια ανάγκη μας δεν ακούστηκε. Η ενοχή μπορεί να μας φέρνει σε επαφή με τις αξίες μας και να μας κινητοποιεί να επανορθώσουμε όταν θεωρούμε ότι έχουμε πληγώσει ή αδικήσει κάποιον.

Όταν προσπαθούμε να διώξουμε γρήγορα αυτά τα συναισθήματα, συχνά χάνουμε το μήνυμα που μεταφέρουν. Όταν όμως τους επιτρέπουμε να υπάρχουν για λίγο, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας, τις ανάγκες μας και τις επιλογές που έχουμε μπροστά μας. Δεν σημαίνει ότι το συναίσθημα θα είναι ευχάριστο. Σημαίνει όμως ότι σταματάει να είναι κάτι από το οποίο πρέπει να τρέχουμε να ξεφύγουμε.

Το να μένω με το συναίσθημά μου δεν σημαίνει ότι βυθίζομαι μέσα σε αυτό. Δεν σημαίνει ότι αφήνω τη θλίψη ή τον φόβο να με καταπιούν ή ότι ταυτίζομαι μαζί τους. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να παρατηρώ ένα συναίσθημα και στο να πιστεύω ότι αυτό το συναίσθημα είναι όλη μου η πραγματικότητα. Το πρώτο δημιουργεί χώρο και κατανόηση. Το δεύτερο οδηγεί συχνά στον εγκλωβισμό.

Αυτός είναι και ο λόγος που στη θεραπεία ο στόχος δεν είναι να μάθουμε να υποφέρουμε περισσότερο. Ο στόχος είναι να αναπτύξουμε την ικανότητα να αντέχουμε τα δύσκολα συναισθήματα χωρίς να χρειάζεται να τα αποφεύγουμε ή να τα φοβόμαστε. Όσο περισσότερο καλλιεργούμε αυτή την ικανότητα, τόσο περισσότερο διαπιστώνουμε ότι τα συναισθήματα έχουν μια φυσική πορεία. Έρχονται, κορυφώνονται και, αργά ή γρήγορα, υποχωρούν. Δεν μένουν για πάντα, ακόμη κ όταν εκείνη τη στιγμή μοιάζει αδύνατο να το πιστέψουμε.

Την επόμενη φορά που ίσως ακούσουμε τον ψυχοθεραπευτή μας να λέει “μείνε λίγο με αυτό” να καταλάβουμε πως δεν μας ζητάει να αντέξουμε περισσότερο πόνο, αλλά να μας προσκαλεί να σταματήσουμε έστω και για λίγο να δούμε αυτό που συμβαίνει μέσα μας με περισσότερη περιέργεια και λιγότερο φόβο. Γιατί τις περισσότερες φορές αυτό που προσπαθούμε με κάθε τρόπο να αποφύγουμε είναι ακριβώς αυτό που έχει περισσότερο ανάγκη να ακουστεί.

Η συγχώρεση είναι μία παρεξηγημένη έννοια. Πολλοί πιστεύουν ότι όταν συγχωρούμε κάποιον, δικαιολογούμε τη συμπεριφορά του ή ξεχνάμε αυτό που μας έκανε. Στην πραγματικότητα, η συγχώρεση δεν αφορά τόσο τον άλλον όσο τη δική μας ψυχική ηρεμία.

Όταν κάποιος μας πληγώνει, είναι φυσιολογικό να νιώσουμε θυμό, απογοήτευση ή ακόμα και προδοσία. Το πρόβλημα όμως ξεκινά όταν αυτά τα συναισθήματα παραμένουν μέσα μας για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τότε ο άνθρωπος που μας πλήγωσε μπορεί να συνεχίζει να επηρεάζει τη ζωή μας, ακόμα κι αν δεν βρίσκεται πλέον σε αυτήν.

Κάθε φορά που κρατάμε μέσα μας την πικρία για όσα μας πλήγωσαν, ένα μέρος του εαυτού μας παραμένει εγκλωβισμένο στο παρελθόν. Η συγχώρεση δεν αναιρεί την αδικία ούτε διαγράφει τις αναμνήσεις. Μας δίνει όμως τη δυνατότητα να αποδεσμευτούμε από το συναισθηματικό φορτίο τους και να συνεχίσουμε τη ζωή μας με μεγαλύτερη ελευθερία και ηρεμία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να ξεχάσουμε, να δικαιολογήσουμε ή να συνεχίσουμε μια σχέση που μας έχει βλάψει. Η συγχώρεση δεν είναι συμφιλίωση. Είναι η συνειδητή απόφαση να μην αφήσουμε το τραύμα να καθορίζει τη ζωή μας.

Ίσως λοιπόν, όταν συγχωρούμε κάποιον, να μην το κάνουμε πρωτίστως για εκείνον. Το κάνουμε για να απελευθερωθούμε από το βάρος που κουβαλάμε. Όχι επειδή ο άλλος το αξίζει πάντα, αλλά επειδή εμείς αξίζουμε να ζούμε χωρίς να είμαστε δέσμιοι του παρελθόντος.

Η συγχώρεση δεν αλλάζει αυτό που συνέβη. Μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αυτό συνεχίζει να υπάρχει μέσα μας.