Unknown's avatar

About nassiae

Ψυχοθεραπεία, Gestalt, EMDR, τραύμα, εξαρτήσεις, gestalt και επιχειρήσεις, γάτες. efthimiopoulou.n@gmail.com

When the familiar collapses

At the European Gestalt Conference in Madrid on “Gestalt Therapy, an engine of change” we attended lectures and worked with everything that is happening around us; New social relations result in new pathologies and changes in our internal and external structure that must be addressed.

In one of the presentations I attended, I met Inna Didkovska, gestalt psychotherapist and director of Kyiv Gestalt University. Her presentation: “When the familiar collapses: living and practicing the profession of psychotherapy in wartime” was the reason I asked her to have a discussion about how she experienced and still experiences war, the ways she supported herself, her immediate family as well as her students and her clients. A couple of months after the war she found refuge in Haifa where she built her home literally from scratch.

We met online on October 20 -the 604 day of war- when she was in Poland.  Our conversation also took place in the context of the Hamas attack on Israel on October 7. 
We talked for a long time, promising to meet again to carry on with our conversation.

I have chosen to focus and transcribe the answers of the following three questions:

  1. In the Gestalt Conference in Madrid you spoke about “zero position not neutrality”. Can you elaborate what this phrase means and how can we practice this state of being when we are in crisis?

This idea comes from my thinking about Friedländer (The Fertile Void, Creative Indifference & Gestalt Psychotherapy), as well as following a seminar conducted by Daan Van Baalen. The essence of my point revolves around the term “indifference,” as opposed to neutrality. In our societal context, indifference can be equated to the zero position. To me, indifference is more like a meta position, where you step outside a situation, look from above, and try to detach from emotional involvement. It’s more close to Eastern philosophy, you know, Buddhism for example. It’s fascinating to explore this in the context of what happened in Tibet, where all these spiritual people sadly gave up, letting China take over.

After the war began, I became a person with a pretty clear position. I mean a position established before perception, possibly even before personality function. When observing conflicts like the one between Palestinians and Israelis, I can analyze it, but it’s painful. Witnessing suffering, anger, aggression, and deep pain from both sides creates a mix of intense emotions. 

My standpoint, my position is clear to me. However, it doesn’t mean I don’t empathize with the pain of Palestinians, especially civilians. I also sense hatred from HAMAS. In the Ukrainian-Russian conflict, I feel the pain from Ukrainians and harbor a lot of hatred towards Russians. Towards everything Russian, as if everything Russian is bad — the language, all of them, their past and present actions are perceived as negative. I experience complex emotional mix, including fear and pain.

There’s immense pain in Ukraine — widows and mothers grieving for their lost children. The anger is enormously huge; for instance, you might hear someone say, “My husband isn’t at war, and yet, hers was killed in the war.” I share this example not only to highlight the pain and anger but also to emphasize the inherent split in such narratives. Stepping back from preconceptions and individual perspectives, one can simply sense the pain and fear on both sides. I recognize that many Russians are currently living in fear — afraid of imprisonment, death, and the potential destruction of Russia,  similar to what happened in Germany after World War II. Some harbor intense hatred, viewing Ukrainians as Nazis. And by staying in the zero position, I aim to observe these events phenomenologically.

Regarding the war. In Ukrainian language, we refer to men on the war front as being “at zero,” indicating they’re right on the brink where the conflict unfolds. This war-influenced terminology resonates with the concept of the zero position we discuss and strive to maintain as psychotherapists. On the front, survival requires attention and stillness to observe the situation. If you’re a soldier “at zero”, you can’t afford to be emotionally splitted. After all, it increases the risk of being injured and killed. While an indifferent attentive presence, “the zero position”, increases the chances to survive.

Going back to the terms of Gestalt theory, you can realize what happens when “id swallows you”. Staying in a state of hatred causes our emotions to escalate and overwhelm us. This intensity is good in a fierce struggle. Engaging in a fight is good; it generates a strong affect. However, it’s crucial to balance emotional affect with awareness and to scan the field. If you are consumed by these emotions (“swallowed by the id”), your perception becomes closed off.

Choosing to split is much less painful. When you asked if we can stay in the zero position during a crisis, honestly, I would prefer that. But being present and staying in the zero position during the wartime is challenging. It requires a heightened level of awareness. Many people tend to split because it’s simpler, especially when you witness all the pain we witness now. In a wartime, for safety, people often feel the need to choose and say, “This is mine, they are enemies, I will stand, we will unite and fight. Together we will win”. And this splitting is very helpful. 

For example for Ukrainians this powerful hatred it’s important just to fight back. Otherwise, if you don’t have it inside, you can’t shoot a human. Soldiers need this power of hateness just to survive. When I talk with people in Ukraine, especially with soldiers and professionals who work with soldiers, because I am also a supervisor, I find out that they often shut down their sensitivity. Soldiers can’t shoot when they realize that the human in front of them is someone’s child, husband and parent. It’s a human with dreams, feelings, pain, and you can’t shoot him.

2. Can I ask you how your loved ones and family are doing? And how are you taking care of yourself during this difficult time?

It’s difficult to discuss that because my emotions arise. It was an extremely difficult moment for me, perhaps the most challenging in my life, when the war in Ukraine erupted. I was in India, seeking solace after enduring nine years of constant losses. I lost my boyfriend in a motorcycle accident, I also lost my father, mother, and the therapist I had worked with for 30 years, who succumbed to cancer.

Dealing with this series of losses left me profoundly shaken. The war in Ukraine was the final blow. At the time Kyiv was surrounded by Russian forces, my son stayed in the city. Lots of people predicted that Kyev would be taken in the next few days.

Before the war, my life was pretty balanced. You know, I was successful and recognized as a professional, had an apartment, a good car, a lot of friends, and headed big Gestalt University. And suddenly, just in a moment, I found myself in a situation where I had nothing, absolutely nothing. I didn’t even know if I would see my son again. He is my only family. However, as I shared during my workshop, after about two weeks of feeling crushed, we decided to start working through it.

You asked about my self-care, and I want to say that I keep on therapy. I have regular Gestalt therapy sessions, and concurrently, I work with a therapist specializing in trauma, including epigenetic trauma triggers. Beyond therapy and supervision, I’ve been fortunate to have the support of friends and colleagues throughout this challenging time.

In the initial three months of war, I felt the weight of the entire Institute management on my shoulders as everyone was in shock. Many people left the country, some were deeply traumatized. I have a friend whose house was taken by the Russians, turning it into a military station. When she reclaimed it, the damage was extensive. Numerous people are coping with severe trauma. I appreciate Israel for providing me with a shelter, allowing me to have a relatively stable place to settle in. 

But what is crucially important, the people in Israel understand the impact of war, which has been invaluable to me.

Over the course of about six months, there were periods when things improved very slowly. The productivity was 10 times below the normal level, then reduced to five times less. Unfortunately, with the onset of the war in Israel, both my son and I lost productivity once again. I firmly believe that therapy and Gestalt therapy play a crucial role in self-care. 

Additionally, the support of community, connections, and close relationships has made a significant difference. Gestalt is increasingly emphasizing the importance of these relationships in self-care.

Relationships are the most important part of self-care and I am pleased to see that Gestalt professionals are increasingly emphasizing the importance of relationships in self-care. 

3. You are the director of Kyiv Gestalt University. How did you manage to be grounded while working with individuals and communities experiencing the same ongoing trauma? 

It was the most challenging task for my colleagues and me. When we met on March 22, we were shocked. The first thing we did was canceling all the educational groups. We started to conduct supporting groups for all University’s students instead. This proved to be a good support mechanism for everyone, as it brought us together in solidarity. I could describe us as a herd of zebras, trembling and shaking together after a lion’s attack. So, together, we shook off the impact. Given the scale of Kyiv Gestalt University, with around 1500 students, a significant number of whom are practicing psychotherapists already, this support was crucial. It grounded us amid the challenges.

Then, I reached out to Jay Levine, gestalt therapist from the United States, and he facilitated a support group for our team. We met weekly for three months, aiming to ground ourselves and just to talk about our feelings. At that point, all my finances were tied up in Kyiv with no access. To sustain the University and support my staff, I used my personal funds, paying salaries. Then I decided to relocate to Israel. It provided a stable environment, allowed me to open a bank account and gave me a chance to become a citizen. All these choices helped me continue my cooperation with Ukrainians and manage all the Gestalt University processes.

I’d like to highlight Poland, Ukraine’s closest neighbor, for its significant help at the onset of the war. This country faced an enormous flow of Ukrainian women with children passing through Poland, having no other ways to safety (especially when the airport was closed and remains so). The Poles helped us during that hard time and are helping us now. 

Last summer I went on a grand tour around Europe, reaching friends and fellow Gestalt practitioners, including Daan Van Baalen in Norway, Margherita Spagnuolo Lobb in Italy, and Jan Rubal in the Czech Republic. This journey also worked as a grounding for me. 

Now, I’m going to visit Ukraine. I still seek the meaning behind why war seems to follow me, but I hope for something positive. Your request felt like a sign for me. It’s important for people to hear about my experience if it can be helpful. I consider myself a very happy person, yet I’ve faced numerous traumatic events. This war trauma… It has played a significant role in shaping me into a very skilled psychotherapist.

I want to share what’s on my mind. I think a lot about the meaning of things because it’s crucial to me. I wonder, why is all this happening? What’s the purpose of all this suffering, especially for the children who endured and then died? I’m trying to understand humankind. It’s tough to see people unable to live peacefully. Large part of my family was shot by the Germans in March 1942, and then there was a Bucha massacre in March 2022. In my native town. 80 years later. And at the same time, you and I continue to believe that we live in a world of educated and civilized people.

We have to raise the issue of responsibility not only for our own lives, but also for the lives of all civilized humanity. In my opinion, humankind stands on the edge. Sometimes, looking at what is happening in the world, I feel numb and dumb. I’m so traumatized I can’t find the words. I need someone to ask me about my condition, my view, my affairs – and then the answer can be born. Even my students text me “Inna, can you say something? Can you comment on the situation?” But there are moments when I’m really speechless. When you experience so much loss, especially losing loved ones, you become speechless.

That is why I am grateful to you for your interest, your questions and your wish to carry my story, the story of Ukrainians, further into the world.

Thank you Inna. I was really moved by the way you talked in the conference.

published in Athens Voice

Μαθαίνοντας να αισθανόμαστε

Πόσο εύκολο είναι να νιώθουμε αυτό που πραγματικά νιώθουμε όσο το δυνατόν πιο κοντά στη στιγμή που το νιώθουμε και στη συνέχεια να μπορούμε να το εκφράσουμε είτε στον εαυτό μας είτε σε κάποιον άλλον χωρίς ντροπή ή μεγάλη διαστρέβλωση;  Ακούγεται κάτι πολύ προφανές και πολύ απλό αλλά στην πραγματικότητα είναι όντως έτσι;

Κάποιο “καλά προσαρμοσμένο μυαλό” είναι αυτό που μπορεί, σε διάφορες καταστάσεις, να ελαχιστοποιήσει την απόσταση μεταξύ αυτού που αισθάνεται και αυτού που γνωρίζει ότι αισθάνεται, μεταξύ των συναισθημάτων που τον κατακλύζουν και αυτών που η συνείδηση μπορεί να καταγράψει.

Μια τέτοια “ευθυγράμμιση” δεν είναι αυτονόητη, ούτε προφανής ούτε γίνεται αντανακλαστικά.  Είναι το αποτέλεσμα επίπονης και διαρκούς εξερεύνησης με τον εαυτό μας. Δεν είναι καθόλου η πρώτη μας επιλογή να βιώνουμε τις ζωές που έχουμε. Η φυσική κλίση του νου μας τείνει προς τη μη αίσθηση, τη μη επίγνωση, το μούδιασμα, την αποξένωση από τον εαυτό μας. Προς μια αποσύνδεση μεταξύ αίσθησης και γνώσης.

Αυτή η τάση δεν είναι δύσκολο να εξηγηθεί. Δυσκολευόμαστε ή έχουμε ξεχάσει να είμαστε σε επαφή με τα συναισθήματά μας για να αποφύγουμε τη ματαίωση, τη συνάντηση με την τραγωδία της ύπαρξης. Ο άνθρωπος με τον οποίο είμαστε σε σχέση μάς πληγώνει με την αδιαφορία και την αδυναμία του να δεσμευτεί. Δεν αισθανόμαστε τίποτα και μένουμε κοντά του μιας που από μικροί ακούμε ότι ο θυμός δεν είναι κάτι που νιώθουν οι καλοί άνθρωποι.  Ταλαιπωρούμαστε από διάφορες απώλειες αλλά δεν το έχουμε προσέξει γιατί αποφασίσαμε πριν από χρόνια ότι τίποτα δεν θα μας επηρεάσει πια. Μπορεί να τρομάζουμε πολύ, αλλά δεν το έχουμε καταλάβει, γιατί οι δυνατοί άνθρωποι δεν φοβούνται.

Θα θέλαμε να είμαστε ευάλωτοι αλλά δεν είμαστε πια παιδιά, οπότε είμαστε κυρίως νευρικοί και πολύ απασχολημένοι στη δουλειά. Είμαστε -όπως φαίνεται- πολύ πιο θυμωμένοι, πιο λυπημένοι, πιο ευσυγκίνητοι, πιο ιδεαλιστές από ό,τι ξέρουμε να είμαστε.

Ένα παιδί παίρνει από το περιβάλλον του όλα τα πιθανά ερεθίσματα σχετικά με το τι είναι αποδεκτό να αισθάνεται. Οι αυθεντικές αντιδράσεις του εξαφανίζονται γρήγορα μέσα από τις υπενθυμίσεις ότι “τα αγόρια δεν κλαίνε” ή “τα κορίτσια δεν γκρινιάζουν έτσι”. Και ποιοι είμαστε εμείς για να πούμε το αντίθετο; Δεν χρειάζονται πολλά για να ξεχάσουμε να είμαστε σε επαφή με τα συναισθήματά μας.

Περιτριγυριζόμαστε από ισχυρές, καλά συγκαλυμμένες υπενθυμίσεις για το τι απαιτεί η “κανονικότητα”. Οι λογικοί άνθρωποι δεν αισθάνονται απέραντη θλίψη για πράγματα που συνέβησαν πριν από δεκαετίες ή δεν τρέφουν έντονα αμφίσημα συναισθήματα για τους κοντινούς τους ανθρώπους. Έτσι, στην καλύτερη περίπτωση υποφέρουμε από απώλεια δημιουργικότητας και ζωτικότητας και στη χειρότερη, γινόμαστε θύματα της απόγνωσης, των σωματικών παθήσεων και του χρόνιου άγχους.

Η αναζήτηση της ψυχικής ευεξίας απαιτεί από εμάς να προσπαθήσουμε να επιστρέψουμε όσο το δυνατόν περισσότερα από αυτά που έχουμε νιώσει στους πραγματικούς στόχους τους, να επαναπατρίσουμε το συναίσθημα όπου έχει εξοριστεί, να μάθουμε να είμαστε περισσότερο αυτό που είμαστε.

Συναισθηματική ωριμότητα

Συναισθηματική ωριμότητα είναι η ικανότητά μας να κατανοούμε και να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας. Η επίγνωση σε σχέση με τις σκέψεις και τις συμπεριφορές μας είναι αυτό που μας βοηθάει να αποφασίζουμε πώς να προσεγγίζουμε και να αντιμετωπίζουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο καταστάσεις που θα μπορούσε να είναι δύσκολες και απαιτητικές. 

Συναισθηματική ωριμότητα είναι κάτι που φαίνεται και από την εγκράτειά μας να μη λέμε πάντα αυτό που σκεφτόμαστε.  Να καταλαβαίνουμε τη διαφορά μεταξύ του να λέμε την αλήθεια μας και να μιλάμε ή να απαντάμε επειδή κάτι πυροδότησε ένα παλιό τραύμα. 

Άλλες ενδείξεις συναισθηματικής ωριμότητας είναι 

  • Η ανάληψη ευθύνης. Αναλαμβάνουμε τις ευθύνες μας απέναντι στους άλλους και τη δουλειά μας και δεν αναζητάμε αποδιοπομπαίους τράγους όταν τα πράγματα πάνε στραβά. Επιδιώκουμε να βρούμε άμεσα πώς μπορούμε να βοηθήσουμε στη βελτίωση μιας κατάστασης.
  • Eίμαστε ανοιχτοί και ειλικρινείς για τον εαυτό μας στους άλλους. Παραδεχόμαστε τα λάθη μας, αναγνωρίζουμε ότι δεν τα ξέρουμε όλα, αλλά είμαστε πρόθυμοι να κάνουμε τη δουλειά για να πάρουμε τις απαντήσεις ή να διορθώσουμε μια κατάσταση. 
  • Βάζουμε όρια
  • Έχουμε μια ρεαλιστική άποψη για την αγάπη και τις σχέσεις 
  • Αναγνωρίζουμε και αποδεχόμαστε πότε έχουμε κουραστεί ή αισθανόμαστε άσχημα και μας είναι εντάξει να ζητάμε βοήθεια.
  • Πιστεύουμε στον εαυτό μας. Η αίσθηση που έχουμε για τον εαυτό μας δεν είναι παραπλανητική και δεν βασίζεται το εγώ. 
  • Έχουμε πραγματική ενσυναίσθηση για τους άλλους, ανοιχτό μυαλό και προσπαθούμε να μην είμαστε επικριτικοί γνωρίζοντας ότι οι κρίσεις συχνά βασίζονται σε προκαταλήψεις που μπορεί να εμποδίσουν την ικανότητά μας να γνωρίσουμε κάποιον.
  • Αίσθηση του χιούμορ. Παίρνουμε σοβαρά τον εαυτό μας, αλλά όχι υπερβολικά σοβαρά. 

Δαμάζοντας τον ανελέητο εσωτερικό μας κριτή

Μια επώδυνη κατάσταση που ταλαιπωρεί αρκετούς είναι η σχεδόν μόνιμα αγχώδης, επικριτική στάση απέναντι στον εαυτό. Τις περισσότερες φορές πρόκειται για δριμύ αυτοκατηγορώ και γενικά σκέψεις κάτω από τον τίτλο “σίγουρα δεν είμαστε αρκετά καλοί. σε τίποτα και ποτέ.”  Η συνείδηση είναι εκείνη που παρακολουθεί πόσο καλά τα πάμε σε σχέση με το καθήκον, τις απαιτήσεις του κόσμου και τη διαχείριση των ορέξεων και επιθυμιών μας. Όσο χρήσιμη και αν είναι αυτή η λειτουργία, για αρκετούς από εμάς, έχει πάρει πάρα πολύ μεγάλο χώρο. Φωνάζει διαρκώς, μας υποτιμά και μας επιτίθεται για τις υποτιθέμενες αποτυχίες μας: μας λέει ότι τίποτα από όσα κάνουμε δεν είναι αρκετά καλό, ότι έχουμε δικαίωμα να κάνουμε διακοπές αφου πρώτα έχουμε δουλέψει για μήνες από το πρωί μέχρι το βράδυ, ότι δεν έχουμε δουλειά να χαλαρώνουμε ή να διασκεδάζουμε και γενικά θα μπορέσουμε να ευχαριστηθούμε όταν τελειώσει και το τελευταίο project που έχουμε να αναλάβει. Το άγχος και η αυτοπεριφρόνηση είναι η default λειτουργία μας.

Ήταν η απλή αλλά ευφυής διαπίστωση του Φρόιντ ότι η συνείδησή μας διαμορφώνεται από τα κατάλοιπα των φωνών των γονέων μας, ιδίως (συνήθως) των μπαμπάδων μας. Ο Φρόυντ ονόμασε τη συνείδηση “υπερεγώ” και υποστήριξε ότι συνεχίζει να μιλάει μέσα στο μυαλό μας όπως μας μιλούσαν κάποτε οι πατρικές μας φιγούρες.

Μια καλοπροαίρετη και λογική φωνή θα μας πει πως αν αποτύχουμε σήμερα, μπορούμε να προσπαθήσουμε ξανά την επόμενη φορά. Μας αξίζει ξεκούραση, οι απολαύσεις είναι μέρος της ζωής. Μπορούμε να μην κάνουμε τίποτα για λίγο καιρό και να είμαστε εξίσου σημαντικοί με τους άλλους. Είμαστε εντάξει όπως είμαστε.

Θα βοηθήσει να μάθουμε να κρατάμε κάποια απόσταση μεταξύ του εαυτού μας και της συνείδησής μας. Να βλέπουμε τη συνείδησή μας ως χαρακτήρα. Να πούμε στον εαυτό μας: Είναι πολύ άδικος μαζί μου. Μου μιλάει, μέσα μου, αλλά δεν είναι όλος εγώ: είναι κάποιος που έχω ενδοβάλει από την παιδική μου ηλικία και ίσως μάθω να τον αποβάλλω από το μυαλό μου με τον καιρό.

Μπορούμε τότε να αρχίσουμε να αμφισβητούμε τον κριτή. Είναι δίκαιο και πραγματικό να λέμε ότι η ζωή μας είναι εντελώς άχρηστη; Σίγουρα έχουμε κάνει λάθη, αλλά αξίζουμε πραγματικά και συμπόνια και συγχώρεση. Δεν υπάρχει τίποτα καλό πάνω μας; Θα σκεφτόμασταν ποτέ να φερθούμε σε έναν φίλο (ή ακόμα και σε έναν εχθρό) με τον τρόπο που φερόμαστε στον εαυτό μας; Αυτά τα συναισθήματα, αυτές οι σκέψεις έχουν παρελθόν και δεν χρειάζεται να είναι το μέλλον.

Για να επανεκπαιδευτούμε, χρειαζόμαστε άλλους ανθρώπους: ανθρώπους που μπορούν να μας αγαπήσουν και να γεμίσουν το μυαλό μας με άλλες πιο ευγενικές φωνές. Να δοκιμάσουμε να στηριχτούμε πάνω τους (δεν είναι και τόσο εύκολο για ανθρώπους που νιώθουν ανάξιοι) και να ζητήσουμε τη βοήθειά τους για να δαμάσουμε το δυσάρεστο ηχητικό κομμάτι μέσα μας. Ίσως χρειαστεί να  σταματήσουμε να προσπαθούμε να είμαστε γενναίοι απέναντι στις εσωτερικές μας επιθέσεις. Θα μπορούσαμε να πούμε στους άλλους: “είστε εδώ για να με βοηθήσετε με τον εσωτερικό μου κριτή και να μου δώσετε νέες προοπτικές για την αυτοτιμωρία και την απελπισία μου”. Θα βοηθήσει να θυμώνουμε που πρέπει να ζούμε με έναν τέτοιο κριτή και να αναρωτιόμαστε γιατί η πρώτη μας παρόρμηση είναι να συγχωρούμε τον κριτή και τη γονική φιγούρα που τον ενέπνευσε και να κατηγορούμε τον εαυτό μας για τη βλακεία μας.

Ας λυπηθούμε για τον τρόπο που μας φερόμαστε και να ενοχλούμαστε με εκείνους που δεν ήξεραν πώς να μας δείξουν τρυφερότητα. Φυσικά, κατά καιρούς χρειάζεται να επιπλήττουμε τον εαυτό μας και να προσπαθούμε περισσότερο- αλλά το πραγματικό επίτευγμα είναι να ξέρουμε πώς να παραμένουμε ευγενικά και γενναιόδωρα στο πλευρό μας.

Δύο μεγάλοι φόβοι 

Ένας μεγάλος αριθμός προβλημάτων στις σχέσεις συνοψίζεται σε δύο φράσεις: Κάποιος στέκεται πολύ μακριά. Κάποιος στέκεται πολύ κοντά. Το να καταφέρουμε να έχουμε τη σωστή απόσταση από έναν άνθρωπο είναι εφικτό όταν μάθουμε τον τρόπο να αναγνωρίζουμε ότι χρειαζόμαστε την αγάπη του, όταν εμπιστευτούμε πως και εκείνος θα μας χρειαστεί και βεβαίως να πιστεύουμε πως θα μπορέσουμε να ζήσουμε και χωρίς αυτόν.

Όπως συμβαίνει με τόσες πολλές πτυχές της αγάπης των ενηλίκων, οι προσδοκίες και οι ανησυχίες μας πηγάζουν από τις εμπειρίες μας στην πρώιμη παιδική ηλικία. Σε έναν ιδανικό κόσμο, ο ιδανικός γονιός είναι σε θέση και ξέρει να προσφέρει στο παιδί του μια πραγματική και παντοτινή αίσθηση ότι μπορεί να αγαπηθεί με ασφάλεια χωρίς να καταπιέζεται και να φροντίζεται σταθερά χωρίς να πνίγεται.

Επειδή όμως και οι γονείς είναι άνθρωποι με δυνατότητες και περιορισμούς, οι εκκλήσεις και οι ανάγκες μας για αγάπη μπορεί να αντιμετωπίστηκαν είτε με απουσία, είτε με σκληρότητα, είτε με παραμέληση, καλλιεργώντας τον φόβο της εγκατάλειψης. Ή με χειραγώγηση και υπερβολή, καλλιεργώντας τον φόβο της ασφυξίας.

Ως ενήλικες μπορεί να πασχίζουμε για “χώρο”, διώχνοντας μακριά εκείνους που πιθανότατα μπορούν να έχουν ένα ευγενικό και θεμιτό ενδιαφέρον για τη φροντίδα και ευημερία μας. Υπόνοια κοντινότητας και τρυφερότητας μπορεί να ερμηνευθούν ως προάγγελος δυσοίωνης χειραγώγησης. Μπορεί να ψυχρανθούμε και να εξαφανιστούμε από όσους δεσμεύονται απέναντί μας, ενώ μας είναι πιο εύκολο να σχετιζόμαστε με ανθρώπους που ελάχιστα γνωρίζουμε, ή που μπορούμε να κοιτάξουμε αποκλειστικά σε μια οθόνη.

Η στενή επαφή, η οικειότητα έχουν συχνά ως συνέπεια την αίσθηση της απώλειας του ελέγχου. Η οικειότητα θέτει σε δοκιμασία τους βαθύτερους φόβους μας για το ποιοι είμαστε και για το εάν είναι αποδεκτό να είμαστε ο εαυτός μας. 

Από την άλλη, μπορεί να φοβόμαστε τόσο πολύ την απόσταση, ώστε να μας είναι αβάσταχτο να αφήσουμε από τα μάτια μας τον σύντροφό μας. Κάθε φορά που μπορεί να κανονίζει να κάνει κάτι χωρίς εμάς, να το βιώνουμε ως εγκατάλειψη. Μπορεί να απαιτούμε να συμφωνούν μαζί μας στα πάντα, η διαφοροποίηση να σημαίνει καταστροφή και ιδανικά, κάθε φορά που βγαίνουν έξω χωρίς εμάς, να φοράνε έναν βαρύ μανδύα για να κρύβονται. 

Λίγοι είναι εκείνοι που δεν είναι στον έναν από τους δύο πόλους “εγκλωβισμού-εγκατάλειψης’ και μια ασφαλής διαδρομή μεταξύ των δύο δεν είναι πάντα δεδομένη ακόμα και σε μια υγιή σχέση. Δεν είναι πάντα εύκολο να περιγράψουμε στον άλλο αυτό που μας συμβαίνει, όμως αυτή ακριβώς η περιγραφή του φόβου και μια αναφορά σε ένα πιθανά δύσκολο παρελθόν, είναι αυτό ακριβώς που θα βοηθήσει και τους δυο να ανταπεξέλθουμε στη δυσκολία. 

Γιατί είναι καλύτερα να ακούμε αντί να καθησυχάζουμε

Πολλές φορές όταν κάποιος μας εκμυστηρεύεται κάποιο πρόβλημά του, μια από τις πιο συνηθισμένες, σχεδόν αυτόματες και με τις καλύτερες προθέσεις, απαντήσεις μας είναι να προσπαθούμε να αρνηθούμε τη σοβαρότητα αυτών που ακούσαμε. Συνήθως αυτό οφείλεται στη δική μας άλυτη σχέση με την απελπισία, το φόβο, τη θλίψη. Αν έρθουμε σε επαφή με τη δυσκολία του άλλου τότε θα πρέπει να σταθούμε και να έρθουμε σε επαφή με τις δυσάρεστες πτυχές της δικής μας πραγματικότητας.

Μια πιο ενήλικη σχέση με τον εαυτό μας μπορεί να μετριάσει την τάση μας να λέμε στους άλλους “όλα καλά θα πάνε, θα δεις” και να μη φοβόμαστε να στεκόμαστε, να ακούμε και απλά να λέμε “ναι, είναι δύσκολο”. Όσο περισσότερο αντέχουμε να ακούμε ένα δυσάρεστο νέο που μοιράζεται κάποιος, τόσο πιο εύκολο θα είναι για εκείνον να μην το καταπιέσει.
Όσο καλύτεροι ακροατές είμαστε, τόσο πιο ήσυχοι θα είναι. Ένα συναίσθημα όταν αναγνωρίζεται χάνει την ένταση του, δεν γίνεται πιο ισχυρό. Είναι γενναιόδωρο, ενήλικο και ανακουφιστικό να αφήνουμε κάποιον να είναι λυπημένος και απελπισμένος όταν είναι κοντά μας χωρίς να υποκύπτουμε στον πειρασμό να πούμε κάτι χαρούμενο. 

Λίγο πριν το σημείο μηδέν

Το να είμαστε λίγο πριν το σημείο μηδέν δεν σημαίνει ότι δεν νοιαζόμαστε ή δεν αισθανόμαστε βαθιά. Η εξάσκηση στο να είμαστε σε αυτή τη θέση μας επιτρέπει να βγούμε από μια ιστορία ή μια κατάσταση και να γίνουμε παρατηρητές της εμπειρίας μας μέσα από μια διαφορετική οπτική γωνία. Μας επιτρέπει να κάνουμε μια παύση και να δούμε έναν κύκλο ή ένα μοτίβο στη ζωή μας, ώστε να το κατανοήσουμε, ίσως να συγχωρήσουμε τον εαυτό μας ή τον άλλον, κυρίως όμως, να μπορούμε να γειωθούμε.  Η στάση αυτή μας επιτρέπει να δούμε καινούργιες πληροφορίες ώστε να έρθουμε σε πλήρη επαφή με τον εαυτό μας.

Πόσοι από εμάς έχουμε καταφέρει να παραμείνουμε ψύχραιμοι εν μέσω ενός αγώνα, μιας σύγκρουσης, ενός τραύματος ή μιας αλλαγής που δεν θέλαμε; Όταν επιτυγχάνεται μια αίσθηση ισορροπίας, τότε πληροφορίες, επίγνωση και υποστήριξη γίνονται πιο εύκολα προσβάσιμα. Ωστόσο, είναι ευκολότερο να το λέμε παρά να το κάνουμε, γι’ αυτό και βοηθάει να πειραματιζόμαστε να επιτύχουμε μια κατάσταση λιγότερο από μηδέν.

Σκεφτείτε την πιο πρόσφατη αγχωτική κατάσταση που έχετε βιώσει. Νιώσατε θυμό, θλίψη, απογοήτευση, πληγωμένοι ή βαθιά προδομένοι; Πώς αντιδράσατε; σπάσατε κάτι, φωνάξατε με όλη σας τη δύναμη, κλάψατε ή εκφράσατε τον πόνο σας σε κάποιον άλλον, επαναλαμβάνοντας την αδικία που βιώσατε; κλάψατε μόνοι σας;

Ξέρετε ποιο είναι το μοτίβο αντίδρασής σας; Το πρώτο βήμα για μένα ήταν να αποκτήσω επίγνωση του τρόπου με τον οποίο συνήθως αντιδρώ σε στρεσογόνες καταστάσεις και μετά να αναρωτηθώ εάν αυτός ο τρόπος με βοηθάει. Χρειαζόμαστε πολλή υπομονή όταν η πραγματικότητά μας γίνεται πολύ απαιτητική και να καταφέρουμε να έχουμε μια θέση όχι ουδετερότητας, αλλά λίγο πριν το μηδέν. 

Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας

Βρισκόμαστε στο 1946. Ο γιατρός Paul Brand εργάζεται σε ένα λεπροκομείο και ανακαλύπτει ότι οι παραμορφώσεις που δημιουργούνται από τη λέπρα δεν οφείλονται στην αρρώστια αυτή καθεαυτή, αλλά στην προοδευτική φθορά που προκαλούν οι μολύνσεις και οι τραυματισμοί μιας που οι ασθενείς δεν νιώθουν πόνο.

Το 1972 γράφει: “Αν μπορούσα, θα χάριζα στους ανθρώπους που υποφέρουν από λέπρα το δώρο του πόνου”. Κάποιες φορές μπορεί να υποφέρουμε από ένα είδος ψυχολογικής λέπρας, ανίκανοι να αισθανθούμε τον συναισθηματικό πόνο μας, κινδυνεύουμε να προκαλέσουμε στον εαυτό μας ανεπανόρθωτη ζημιά.

Όλοι μας κάποια στιγμή προσπαθούμε να καταπνίξουμε επώδυνα συναισθήματα. Όταν επιτυγχάνουμε να μη νιώθουμε τίποτα, χάνουμε το μοναδικό μέσο που διαθέτουμε για να αντιλαμβανόμαστε τι μας πληγώνει και γιατί. Όλα είναι διαχειρίσιμα και πολλές από τις καταστάσεις που μας φαίνονται αξεπέραστες αντιμετωπίζονται. Σήμερα δεν υπάρχει λόγος για κανένα να υποφέρει σιωπηλά.

Οι ρόλοι στις σχέσεις

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες θεωρίες -που βασίζεται στη θεραπευτική προσέγγιση της Συναλλακτικής Ανάλυσης- είναι ότι στις σχέσεις μας προσπαθούμε ή αναγκαζόμαστε να παίζουμε  τρεις βασικούς ρόλους: του παιδιού, του γονιού και του ενήλικα.

Το παιδί μέσα στη σχέση είναι συνήθως ευάλωτο, εύπιστο, αδύναμο, σε ανάγκη, ανίκανο να φροντίσει σωστά τον εαυτό του και αναζητά βοήθεια, τρυφερότητα, υποστήριξη, δομή και κάποιους κανόνες. Ο γονιός είναι δυνατός, έχει τον έλεγχο, είναι υπεύθυνος αλλά και συχνά  επικριτικός, επιβλητικός και πολυάσχολος.
Ο ενήλικας είναι λογικός, συνετός, δεν είναι ούτε πολύ αδύναμος ούτε πολύ δυνατός, είναι δημιουργικός και ευγενικός.

Εν δυνάμει, όλοι μας μπορούμε να εναλλάσσουμε τους τρεις αυτούς τύπους προσωπικότητας-ρόλους με σχετική ευκολία. Ειδικά σε μια ισότιμη σχέση, έχουμε τη δυνατότητα να μετακινούμαστε από ρόλο σε ρόλο, όμως, ως επί το πλείστον θα βρισκόμαστε στη θέση του ενήλικα, και αν οι περιστάσεις το απαιτούν, θα μπορούμε να περάσουμε στη θέση του γονέα ή του παιδιού.

Για παράδειγμα, όταν είμαστε σε κρίση ή περνάμε μια δυσκολία, είναι εντάξει να ξέρουμε πώς να γινόμαστε ξανά παιδιά, να δείχνουμε την ανάγκη μας, να ζητάμε βοήθεια, να γινόμαστε μικροί και να εμπιστευόμαστε ότι ο σύντροφός μας θα μας αντιμετωπίσει με καλοσύνη και συμπάθεια χωρίς να φοβόμαστε πως θα πάρουμε επίθεση ή υποτίμηση.

Με τον ίδιο τρόπο όταν ο ενήλικας σύντροφός μας περνάει μια δύσκολη φάση και έχει μπει στο ρόλο του παιδιού, εκεί θα μπορούμε να είμαστε ικανοί να αναλάβουμε γονεϊκό ρόλο, να γινουμε βοηθητικοί, επιεικείς, ήρεμοι και αρκετά ασφαλείς στον εαυτό μας και στη σχέση ώστε να γνωρίζουμε ότι ο σύντροφος-παιδί θα επανέλθει σε λίγο καιρό στην ωριμότητα και την αυτοκυριαρχία που συνήθως περιμένουμε από αυτόν.

Η δυσκολία και τα προβλήματα ξεκινούν όταν οι άνθρωποι καθηλώνονται σε έναν ρόλο, όταν είναι μόνο παιδιά ή μόνο γονείς.

Υπάρχουν σχέσεις στις οποίες, για παράδειγμα, ο ένας σύντροφος είναι πάντα το παιδί και ο άλλος είναι πάντα ο γονιός. Ο ένας είναι πάντα λίγο ανεύθυνος και άτακτος. Μπορεί να είναι άκρως αξιαγάπητοι -τουλάχιστον στην αρχή της σχέσης και όταν κάποιος έχει διάθεση- αλλά θα διστάζαμε να τους αφήναμε να διαχειριστούν σοβαρά θέματα που θα προέκυπταν. Από την άλλη, υπάρχει ένας σύντροφος γονιός: πάντα επιπλήττει, πάντα υπενθυμίζει στο παιδί τι πρέπει να κάνει, εξαιρετικά ικανός, πάντα αγχωμένος, άλλοτε επιεικής και άλλοτε στα όρια του θυμού και του σωφρονισμού με το παιδί. 

Γιατί όμως οι άνθρωποι καθηλωνόμαστε σε αυτούς τους ρόλους; Γιατί μπορεί να είναι τόσο δύσκολο να μετακινηθούμε από τον έναν στον άλλον; Συνήθως μπορούμε να απαντήσουμε σ’αυτές τις ερωτήσεις αν εξετάσουμε κάτι στο παρελθόν που έκανε την εύκολη μετάβαση σε έναν ρόλο μη βιώσιμη ή τρομακτική.

Υπάρχουν άνθρωποι κολλημένοι στο ρόλο του παιδιού για τους οποίους η ενηλικίωση και η γονεϊκότητα παρουσιάζουν ανυπέρβλητες δυσκολίες. Ίσως είναι παιδιά ενός στοργικού γονέα που δεν μπορούσε να ανεχθεί τη δική τους εκκολαπτόμενη ωριμότητα και για να θεωρηθούν άξιοι της αγάπης, έπρεπε να παραμείνουν παιδιά. Ίσως να αισθάνονται ότι πρέπει να παραμείνουν στο ρόλο του παιδιού επειδή ένας γονιός θα ήταν θυμωμένος και επικριτικός αν τολμούσε να δείξει ανεξαρτησία και υπερηφάνεια για τα ενήλικα ιδανικά του.

Από την άλλη πλευρά, με οδυνηρό τρόπο, υπάρχουν άνθρωποι των οποίων οι νεότεροι εαυτοί έτυχαν κακής μεταχείρισης, που βίωσαν τέτοιο άγχος και έλλειψη υποστήριξης όταν ήταν παιδιά, ώστε η ιδέα του να είναι μικροί έστω και για λίγο αποτελεί αφόρητη πρόκληση για την ακεραιότητά τους. Μπορεί να είναι ευχαριστημένοι κάνοντας τη μαμά και τον μπαμπά- αυτό που δεν μπορούν ποτέ να κάνουν είναι να είναι παιδιά και να αφήνονται.

Η διέξοδος από όλα αυτά τα αδιέξοδα είναι, όπως πάντα, η επίγνωση και η αμοιβαία ειλικρίνεια στις σχέσεις. Οι περιορισμοί μας δεν είναι τόσο άκαμπτοι όταν έχουμε επίγνωση και αποφασίσουμε να κάνουμε κάτι για αυτούς. Το να αποδεχθούμε πως τις περισσότερες φορές παίρνουμε το ρόλο του παιδιού και δεν τολμάμε να γίνουμε ενήλικες ή είμαστε ένας γονιός που δυσκολεύεται πολύ να γίνει παιδί, δεν είναι απλώς μια παραδοχή που ακούγεται παράξενη ή προβληματική. Δείχνει έναν άνθρωπο που προσπαθεί για την ωριμότητα και ψάχνει τον δρόμο προς την ενηλικίωση.