Κανένας άνθρωπος δεν έχει την ικανότητα να διαβάζει τη σκέψη. Εάν θέλουμε να ξέρουν οι άλλοι τα συναισθήματα και τις ανάγκες μας καλό θα είναι να τα μοιραζόμαστε και όχι να περιμένουμε να καταλάβουν και να θυμώνουμε που δεν καταλαβαίνουν. Η άγνοιά τους δεν είναι ένδειξη αδιαφορίας αλλά ένδειξη της δυσκολίας ή του φόβου που έχουμε να επικοινωνούμε.

Ας σταματήσουμε να μπερδεύουμε την ασυνέπεια, την απροβλεψιμότητα και την ασαφή συμπεριφορά με το πάθος μέσα σε μια σχέση. 

Η ζωή θέλει προσοχή. Τα διάφορα αποφθέγματα τύπου “επειδή ζούμε μια φορά δεν έχω καταλάβει εάν θα πρέπει να τα κάνουμε όλα σωστά ή όλα λίμπα” ή “Ακολούθησε την καρδιά σου και όπου σε βγάλει ή ό,τι είναι δύσκολο αξίζει “ κλπ, είναι για να τα βλέπουμε ως λεζάντες σε φωτογραφίες στα social media ή σε αισθηματικές κομεντί και να χαμογελάμε.  Σίγουρα όχι για να πορευόμαστε μ’αυτά γιατί είναι μαθηματικά βέβαιο πως η ζωή θα μας εκπλήξει μάλλον δυσάρεστα.

Δεν χρειάζεται να υποφέρουμε και να προκαλούμε ένταση για να αισθανόμαστε ότι είμαστε ζωντανοί. Ποτέ δεν είναι αργά να μάθουμε να αγαπάμε τον εαυτό μας.  

Ίσως κάποιοι ενώ διαβάζουν αυτά θα σκέφτονται “Α, δηλαδή μας λες να συμβιβαστούμε. Να ζήσουμε μια ζωή άνοστη, πληκτική με το φόβο μήπως πληγωθούμε;”. Όχι, δεν λέω αυτό. Προτείνω να σταματήσουμε να κάνουμε λανθασμένα πράγματα για σωστούς και δικαιολογημένους λόγους. 

Είναι δύσκολο να βλέπουμε κάποιον να ταλαιπωρείται και να αισθανόμαστε ανήμποροι. H ενστικτώδης μας αντίδραση είναι να πούμε κάτι που θα ανακουφίσει εκείνον που μας εκμυστηρεύεται το πρόβλημά του. Ενώ έχουμε τις καλύτερες προθέσεις και πιστεύουμε πως αυτό που λέμε βοηθάει, στην πραγματικότητα τα διάφορα κλισέ που χρησιμοποιούμε προκαλούν μεγαλύτερη δυσαρέσκεια. Δεν χρειάζεται να έχουμε πάντα κάτι να πούμε. Το να ακούμε ή απλά να ρωτήσουμε “Τι χρειάζεσαι;” είναι πολύ πιο θεραπευτικό και ανακουφιστικό για τον άλλον.

Το θέμα της ενδοοικογενειακής βίας επανέρχεται μέσω της ειδησεογραφίας, στη συγκυρία του lockdown. Κάποιες επισημάνσεις-διευκρινίσεις επί των ορισμών πιστεύω πως θα συμβάλλουν στην κατανόηση του φαινομένου.

Βία χαρακτηρίζεται οποιαδήποτε πράξη, παράλειψη, παραμέληση, κακή μεταχείριση ή συμπεριφορά με την οποία προκαλείται άμεσα σωματική, σεξουαλική ή και ψυχική βλάβη του ανθρώπου (παιδιού, συντρόφου). Εξ’ορισμού αφορά στην προσβολή, παραβίαση των ορίων -σωματικών, ψυχικών, προσωπικών- δηλαδή στην παραβίαση της ανθρώπινης ύπαρξης καθώς και στην κατάργηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Μορφές βίας:
1. Ψυχολογική, συναισθηματική κακοποίηση περιλαμβάνει πράξεις, παραλείψεις και συμπεριφορές οι οποίες εμπεριέχουν συστηματική απόρριψη, εκφοβισμό, εκμετάλλευση, απομόνωση, άρνηση συναισθηματικής ανταπόκρισης, υποτίμηση, αποθάρρυνση, παραμέληση, έλεγχο, κυριαρχία.

2. Λεκτική κακοποίηση Περιλαμβάνει τη χρήση λέξεων που ενέχουν επίθεση, με σκοπό το πλήγμα, τον τραυματισμό, τον έλεγχο κάποιου.

3. Σωματική κακοποίηση Περιλαμβάνει κάθε είδους τραυματισμό ή απειλή τραυματισμού που δεν οφείλεται σε ατύχημα.

4. Σεξουαλική κακοποίηση Περιλαμβάνει κάθε είδους παραβίασης με στόχο τη σεξουαλική ηδονή και ικανοποίηση.

5. Σύνδρομο του αμέτοχου θεατή Ορίζεται η έκθεση του παιδιού για μεγάλο χρονικό διάστημα σε διάφορες μορφές ενδοοικογενειακής βίας χωρίς το ίδιο να τις υφίσταται (όμως είναι σαν να περιλαμβάνει όλα τα παραπάνω)

Ο εκφοβισμός είναι ένας από τους τρόπους που χρησιμοποιούν οι θύτες για να ενσταλάζουν τον φόβο στα θύματά τους διασφαλίζοντας έτσι τη δύναμη και τον έλεγχο που επιθυμούν. Πολλές φορές δεν χρειάζεται καν να χρησιμοποιήσουν σωματική βία. Δεν ρωτάμε ποτέ έναν άνθρωπο που κακοποιείται “γιατί απλά δεν φεύγεις;”. Ο φόβος και ο τρόμος που νιώθει κάποιος που ζει μ’έναν θύτη είναι αρκετός για να τον κάνει να παγώσει και να φοβάται να κάνει το οτιδήποτε. Ενδεικτικά, τρόποι εκφοβισμού είναι όταν ο θύτης

– χτυπάει τους τοίχους
– πετάει ή σπάει πράγματα
– στέκεται πολύ κοντά στο πρόσωπο του θύματος παραβιάζοντας τα σωματικά όρια
– όταν έχει θυμωμένες και άγριες εκφράσεις προσώπου
– υψώνει τον τόνο της φωνής του
– όταν βρίζει και προσβάλλει
– όταν χρησιμοποιεί με σαρκασμό και απειλητικό τόνο τη φράση “γιατί τι θα κάνεις;”
– όταν ελέγχει οικονομικά και κοινωνικά το θύμα και το κακοποιεί σεξουαλικά

Η συναισθηματική κακοποίηση περιλαμβάνει συνεχόμενες πράξεις, παραλείψεις και συμπεριφορές οι οποίες εμπεριέχουν συστηματική απόρριψη, εκφοβισμό, εκμετάλλευση, απομόνωση, άρνηση συναισθηματικής ανταπόκρισης, υποτίμηση, αποθάρρυνση, παραμέληση, έλεγχο, κυριαρχία.Δεν παρατηρείται μόνο ανάμεσα σε δυο συντρόφους αλλά δυνητικά μπορεί να υπάρχει σε κάθε είδους σχέση. Επαγγελματική, φιλική, οικογενειακή.
Μερικές ενδείξεις ψυχολογικής κακοποίησης είναι :

– Η σιωπηρή τιμωρία. Να σταματάω να μιλάω στον άλλον χωρίς να έχει γίνει κάτι
– Να κατηγορώ τους άλλους για τα συναισθήματά μου
– Να έχω χειριστική συμπεριφορά για να πάρω αυτό που θέλω
– Να ντροπιάζω κάποιον σκοπίμως
– Να κοροϊδεύω κάποιον επειδή εκφράζει τα συναισθήματά του
– Να αγνοώ κάποιον όταν εκφράζει τα συναισθήματα και τις σκέψεις του
– Να μην ανταποκρίνομαι όταν μου ζητάνε παρηγοριά όχι επειδή δεν μπορώ αλλά ως τρόπος για να ελέγχο τη σχέση
– Να υποδεικνύω σε κάποιον τι πρέπει και τι δεν πρέπει να αισθάνεται
– Να αρνούμαι τα συναισθήματα του άλλου και να του λέω πως όσα θυμάται είναι αποκυήματα της φαντασίας του
– Να αγνοώ όποιες προσπάθειες επικοινωνίας

Το 2018 το gaslighting ήταν υποψήφια ως η πιο δημοφιλής λέξη της χρονιάς. Πρόκειται για  μια συμπεριφορά χειραγώγησης που έχει στόχο την υπονόμευση της πραγματικότητας ενός ανθρώπου με το να του αρνούνται όσα θυμάται από ένα περιστατικό ή συνομιλία, να μην πιστοποιούν την εγκυρότητα των συναισθημάτων του, να τον αγνοούν όταν εκφράζει παράπονα και να να τον αντιμετωπίζουν με ασέβεια. Ουσιαστικά του αρνούνται όλη του την πραγματικότητα, μέχρι να υποκύψει και να υιοθετήσει αυτή που του προβάλλουν.

Τη λέξη την ξέρουμε ήδη από την Οσκαρική ταινία του 1944 με τίτλο Gaslight (ουσιαστικά από το 1938 που γράφτηκε το θεατρικό έργο)  όπου παρακολουθούμε τις προσπάθειες ενός άνδρα να αποσπάσει από τη γυναίκα του την περιουσία της κάνοντάς την να αμφισβητήσει τη λογική της, αρνούμενος γεγονότα, πράξεις και λόγια που της είπε.

Σε μια χαρακτηριστική σκηνή ο πρωταγωνιστής έχει ρυθμίσει τον φωτισμό του σπιτιού έτσι ώστε να τρεμοπαίζει. Όταν η σύζυγός του ρωτά γιατί τα φώτα τρεμοπαίζουν, εκείνος επιμένει πως δεν συμβαίνει κάτι και πως όλα είναι στο μυαλό της.

Το gaslighting δεν παρατηρείται μόνο ανάμεσα σε δυο συντρόφους αλλά δυνητικά μπορεί να υπάρξει σε κάθε είδους σχέση. Επαγγελματική, φιλική, οικογενειακή, όταν για παράδειγμα  ένας γονιός αρνείται το βίωμα του παιδιού του και του λέει ότι όσα θυμάται είναι αποκυήματα της φαντασίας του.

Επειδή μιλάμε για μια κακοποιητική συμπεριφορά η οποία μπορεί να έχει τραυματικές επιπτώσεις σε όσους την υφίστανται και συμβαίνει πολύ συχνά, θα διαβάζετε αρκετά για το θέμα.

Κάποιες ενδείξεις που μας βοηθάνε να καταλάβουμε ότι κάποιος χειραγωγείται (gaslighting) μέσα σε μια σχέση

• Αναρωτιέστε πολύ συχνά “Είμαι πολύ ευαίσθητη/ευαισθητος”;
• Νιώθετε συνέχεια ένα μπέρδεμα μέσα στη σχέση
• Απολογείστε συνέχεια
• Δεν καταλαβαίνετε γιατί δεν είστε πιο χαρούμενοι ενώ ο/η σύντροφός σας έχει όλα τα χαρακτηριστικά που θα θέλατε
• Πολλές φορές δικαιολογείτε τη συμπεριφορά του/της συντρόφου σας
• Αισθάνεστε πως κάτι δεν πάει καλά αλλά δεν ξέρετε τι
• Αρχίζετε και λέτε ψέματα γιατί φοβάστε πως κάτι θα γίνει και θα νιώσετε υποτίμηση
• Δυσκολεύεστε να πάρετε ακόμα και μικρές αποφάσεις
• Αναρωτιέστε εάν είστε αρκετοί και αμφισβητείτε συνέχεια τον εαυτό σας

Το gaslighting δεν είναι απλά μια καινούργια λέξη. Δεν πρόκειται για μόδα. Είναι και μέρος του τρόπου με τον οποίο αποκτούμε πληροφορίες. Το ενημερωτικό δελτίο του δημοσιογράφου Anderson Cooper έχει μια σειρά με τίτλο “We will leave the gaslight on for you” αφιερωμένο στα ψέματα των πολιτικών.