Περιστασιακά, άλλοι λιγότερο άλλοι περισσότερο, παίρνουμε μια γεύση του πώς θα ήταν να είμαστε πραγματικά ευτυχισμένοι. Ίσως αργά το βράδυ μετά από ένα θερινό σινεμά, ίσως μόλις έχουμε αναρρώσει από ένα θέμα υγείας που αντιμετωπίζαμε, ίσως βρεθήκαμε με μια φίλη που είχαμε πολύ καιρό να δούμε και ήταν πολύ ωραία, ίσως από ένα βιβλίο που διαβάσαμε και επηρεαστήκαμε, ίσως παρατηρούμε σιωπηλά έναν άνθρωπο διαδικτυακά, ίσως έχουμε πάει απλά μια βόλτα με το αυτοκίνητο ή με τα πόδια.

Τι θα γινόταν αν δεν ήμασταν πάντα τόσο κατηφείς, θλιμμένοι και ανήσυχοι όσο είμαστε συνήθως; Τι θα γινόταν αν παρατηρούσαμε περισσότερο τα ενδιαφέροντα πρόσωπα των ξένων; τι θα γινόταν αν επιτρέπαμε στον εαυτό μας να συνδεθεί βαθύτερα με τους ανθρώπους που συναντάμε; αν αφήναμε στην άκρη την επιφυλακτικότητα, την καχυποψία και τον φόβο; αν αφηνόμασταν στο να αγαπάμε και να μας αγαπούν; 

Τα επιχειρήματα στα παραπάνω ερωτήματα έχουν ή ένα λογικό υπόβαθρο -τις περισσότερες φορές- ή και κάποιο πιο υπαρξιακό, δηλαδή ότι δεν φτάσαμε εδώ που είμαστε σήμερα εκπαιδεύοντας τα μάτια μας και το μυαλό μας στα θετικά. Έχουμε ακούσει πολλές φορές πως η ζωή είναι ένα ταξίδι πόνου με μικρά διαλείμματα χαράς. Είμαστε καλοί μαθητές στο μάθημα φιλοσοφία της θλίψης και έχουμε μάθει να περιμένουμε λίγα. Εξάλλου η ανεξέλεγκτη χαρά κάτι αρνητικό θα σημαίνει. Αυτά συνήθως τα μάθαμε μικροί, τότε που δεν είχαμε εναλλακτική.

Τι θα γινόταν όμως αν σε αυτό το στάδιο της ζωής μας, δεν υπήρχαν συνεχείς λόγοι για να συνεχίσουμε να μένουμε στη θλίψη και την ανησυχία; Τι θα γινόταν αν τολμούσαμε να γίνουμε πιο ανοιχτοί στη χαρά και την ελπίδα;

Τι γίνεται αν δεν είμαστε εδώ για να υποφέρουμε; Τι θα συμβεί αν μεταφέρουμε τη δυστυχία μας εκεί που ανήκει, σ’ένα παρελθόν που δεν ήμασταν σε θέση να επιλέξουμε; 

Το να βλέπουμε, να ερμηνεύουμε αυτά που συμβαίνουν με θετικό τρόπο βοηθάει τη γενικότερη ευεξία μας. Πόσες φορές όμως μπορεί να έχουμε νιώσει ενοχλημένοι, θυμωμένοι ή άβολα όταν μας επέβαλαν το να νοηματοδοτούμε όσα μας συμβαίνουν με θετικό τρόπο;
Όταν χρησιμοποιούμε τη θετικότητα για να αποφύγουμε ή να καταστείλουμε δύσκολα συναισθήματα τότε μπορεί να γίνει τοξική. Η τοξική θετικότητα ορίζεται ως πράξη απόρριψης ή άρνησης του άγχους, της αρνητικότητας ή αρνητικών εμπειριών που υπάρχουν (Sokal, Trudel, & Babb, 2020).

Μερικές φορές μπορεί να δυσκολευόμαστε να διακρίνουμε τη θετικότητα από την τοξική θετικότητα. Για παράδειγμα εάν κάποιος μας πει “ε βρε παιδί μου δες τη θετική πλευρά”, μπορεί να νιώσουμε ότι δεν μας έχουν ακούσει και δεν μας καταλαβαίνουν. Επειδή τα δύσκολα συναισθήματα είναι ένας τρόπος για να ικανοποιήσουμε ανάγκες, δεν θέλουμε απλώς να τα διώχνουμε χωρίς να τα αναγνωρίζουμε. Έτσι, οι φαινομενικά θετικές συμβουλές από φίλους συχνά μπορεί να μοιάζουν με τοξική θετικότητα για εκείνον που τις δέχεται.

Κάποια παραδείγματα τοξικής θετικότητας είναι και τα παρακάτω:
-”σήμερα είναι πολύ κακή μέρα”. Τοξική αντίδραση: “ναι αλλά έχεις τόσα πολλά για τα οποία πρέπει να είσαι ευγνώμων”.
– “Δυσκολεύομαι να έχω σχέση με τη μητέρα μου. Δεν με καταλαβαίνει”. Τοξική αντίδραση: “Μητέρα σου είναι θα πει μια κουβέντα παραπάνω. Θα πρέπει να την αγαπάς ό,τι κι αν συμβεί. για πόσο ακόμα θα μπορείς να τη βλέπεις;”.
– “Αυτή η δουλειά είναι χάλια. δεν αντέχω”. Τοξική απάντηση: “Είσαι τυχερός που έχεις δουλειά”.

Εάν ο ίδιος άνθρωπος μας έλεγε κάτι λίγο διαφορετικό, για παράδειγμα: “δεν πειράζει που δεν είσαι καλά. δεν γίνεται να είμαστε πάντα καλά. λυπάμαι που δυσκολεύεσαι τόσο με τη μητέρα σου. είναι πραγματικά δύσκολο να υποφέρεις στη δουλειά”, τότε θα παίρναμε την επιβεβαίωση του συναισθήματος που θα χρειαζόμασταν και θα νιώθαμε πως μας ακούνε και μας καταλαβαίνουν.

Οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται το θετικό συναίσθημα ως κάτι καλό οπότε θεωρούν πως και το περισσότερο είναι καλύτερο. Το υπερβολικό θετικό συναίσθημα μπορεί στην πραγματικότητα να είναι κακό. Έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί παράγοντα κινδύνου για μανία (Gruber, Johnson, Oveis, & Keltner, 2008).

Από άλλες έρευνες καταλαβαίνουμε πόσο λάθος είναι να χρησιμοποιούμε τη θετική επανεκτίμηση όταν απειλείται η ταυτότητά μας. Για παράδειγμα, όταν οι άνθρωποι βιώνουν φυλετική καταπίεση, η προσπάθεια αναζήτησης θετικής νοηματοδότησης στην πραγματικότητα οδηγεί στην επιδείνωση της ψυχικής υγείας και ευημερίας (Perez & Soto, 2011).

Το να δοκιμάζουμε να αλλάζουμε τις σκέψεις μας, τις συνήθειές μας, τον τρόπο που μιλάμε στον εαυτό μας μπορεί να είναι κάτι πραγματικά επιδραστικό και να βελτιώνει πραγματικά την ψυχική μας ευεξία και τη διαχείριση των προκλήσεων της ζωής. Ωστόσο, η υπερβολική έμφαση σε αυτή τη συνεχή θετικότητα μπορεί να αποδυναμώσει την αυθεντική εμπειρία και την ικανότητά μας να αντιμετωπίζουμε και να επεξεργαζόμαστε τις δυσκολίες.

Μας βοηθάει πολύ -και ας δυσκολευόμαστε κάποιες φορές- να αναγνωρίζουμε και να σεβόμαστε όλα μας τα συναισθήματα, καθώς αυτά μπορούν να μας προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τις ανάγκες και τα όριά μας.

Πριν λίγες μέρες ένας φίλος μου περιέγραφε με κάθε λεπτομέρεια και ενθουσιασμό τη σάλτσα ντομάτας για τα μακαρόνια που είχε φτιάξει. Οι περισσότεροι βλέποντας έναν άνθρωπο να μιλάει τόση ώρα και με τόσο ενθουσιασμό για την κόκκινη σάλτσα ίσως να σκεφτόμασταν πως αυτό τον καιρό περνάει καλά, δεν έχει κάτι να τον απασχολεί.

Γνωρίζοντας τις ανατροπές της ζωής του τους τελευταίους επτά μήνες σκέφτηκα πως ο ενθουσιασμός του για κάτι ασήμαντο δεν ήταν ένας τρόπος για να αποφύγει την πραγματικότητα, αλλά ψάχνει και βρίσκει μικρές νησίδες ευχαρίστησης προκειμένου να βοηθήσει τον εαυτό του να αντεπεξέλθει.

Το ενδιαφέρον, η ενασχόληση με ευχάριστα πράγματα στο “εδώ” και “τώρα” δεν είναι εναλλακτική λύση στις δυσκολίες αλλά είναι αυτό που μας βοηθάει να ελπίζουμε και να συνεχίζουμε. Βασιζόμαστε στην ομορφιά και στην απλότητα -τον πρώτο καφέ της ημέρας, την ηρεμία, το κατοικίδιό μας, τις συζητήσεις με ευγενικούς ανθρώπους- προκειμένου να τα καταφέρουμε. Δεν μπορούμε να ξέρουμε πόσα πολλά μπορεί να σημαίνει για μας ή για κάποιον άλλον κάτι ασήμαντο -όπως μια σάλτσα για μακαρόνια- μέχρι να συμβεί κάτι που θα μας δυσκολέψει πραγματικά. 

Οι περισσότεροι άνθρωποι προσπαθούμε να κατανοήσουμε τη ζωή μας μέσα από την αφήγηση της προσωπικής μας ιστορίας αλλά και τα εσωτερικά σενάρια που κάνουμε. Ένα σενάριο είναι και οι προσδοκίες για το πώς θα εξελιχθούν τα γεγονότα και πώς θα πρέπει ανταποκριθούμε σε αυτά με τον καλύτερο τρόπο.

Τα σενάρια που κάνουμε ασφαλώς και λένε πολλά για το παρελθόν μας, αλλά το θέμα είναι πως αγνοούμε την ύπαρξή τους και τα αφήνουμε να καθορίζουν το μέλλον μας. Χωρίς να έχουμε επίγνωση, τα “παίζουμε” σε καταστάσεις, γεγονότα στο “εδώ” και “τώρα” που αν σταθούμε και κάνουμε ένα reality check θα δούμε πως δεν έχουν σχέση με το σήμερα.

Αυτό που θα μας βοηθήσει, είναι να ξέρουμε πως στο σήμερα ως ενήλικες έχουμε επιλογές και ότι το σενάριο μπορεί να έχει διαφορετική πλοκή και τέλος. Εάν θέλουμε να ξεκινήσουμε από κάπου θα είναι από το να έχουμε επίγνωση για το τι μας συνέβη και ίσως να βοηθήσει να συμπληρώσουμε τις παρακάτω φράσεις:

Όταν κάνω ένα λάθος…
Όταν εμπιστεύομαι κάποιον…
Όταν με κατακλύζει το συναίσθημα …
Όταν ο/η σύντροφός μου δεν απαντάει αμέσως στο μήνυμά μου…

Είναι πολύ δύσκολο αλλά εφικτό να αποκτήσουμε την ικανότητα να προσεγγίζουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος της ζωής χωρίς σενάριο. Ίσως και αυτή η ικανότητα να είναι ο τελικός στόχος της ωριμότητας και της πραγματικής ενηλικίωσης.

Μας είναι πολύ πιο εύκολο να εστιάζουμε τι δεν πάει καλά στη ζωή μας και να έχουμε εμμονή με όλα όσα μας λείπουν. Ίσως πρέπει να συμβεί κάτι για να κάνουμε μια παύση και να παρατηρήσουμε όσα αξιοσημείωτα μας συμβαίνουν. Η ευγνωμοσύνη είναι μια κατάσταση, μια διάθεση που καλλιεργείται με την ηλικία. Πόσοι είναι εκείνοι κάτω των 25 ετών που μπορεί να χαίρονται ένα ήσυχο βράδυ στο σπίτι, έναν καφέ ή μια βόλτα; Υπάρχουν άλλα σημαντικά πράγματα: ο έρωτας, η καριέρα. 

Από την άλλη όσο μεγαλώνουμε είναι σπάνιο να μένουμε εντελώς αδιάφοροι στα μικρότερα πράγματα. Έχουμε βιώσει απογοητεύσεις, ίσως κάποιες μεγάλες φιλοδοξίες έχουν δεχθεί πλήγμα, έχουμε αντιμετωπίσει τα προβλήματα των στενών σχέσεων, βλέπουμε πόσο άστατα και ποτέ προς μια θετική κατεύθυνση αλλάζει ο κόσμος, εντοπίζουμε πολύ πιο γρήγορα την έκταση της ανθρώπινης κακίας και τη δική μας εκκεντρικότητα και εγωισμό.

Και έτσι, τα μικρά πράγματα αρχίζουν να φαίνονται διαφορετικά, καινούργια. Δεν είναι πλέον κάτι ασήμαντο που μας αποσπά την προσοχή από τα σημαντικά, δεν είναι μια αποφυγή για τα φιλόδοξα σχέδιά μας, αλλά μια γνήσια ευχαρίστηση, μια πρόσκληση για να μας στηρίξουμε, για να σταματήσουμε την αυτοκριτική, ένα μικρό μέρος ανάπαυσης για την ελπίδα. Είναι και ένας τρόπος για να αισθανθούμε ευγνωμοσύνη όχι μόνο γι’αυτά που μας συμβαίνουν αλλά και γι’αυτά που τελικά δεν μας συνέβησαν. 

O Μάϊος έχει καθιερωθεί ως μήνας ψυχικής υγείας από το 1949. Όλες οι παγκόσμιες ημέρες-μήνες λειτουργούν ως σημεία στο χρόνο όπου διάφοροι οργανισμοί μας ενημερώνουν για την πρόοδο που έχει συντελεστεί για κάποιο θέμα με βάση τα στοιχεία που υπάρχουν. Ο μήνας ψυχικής υγείας έχει στόχο καταρχάς να ευαισθητοποιήσει, να ενημερώσει, αλλά κυρίως να καταπολεμήσει το στίγμα. 

Ενώ είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε τα βήματα που έχουμε κάνει ως προς το ότι συζητάμε για το θέμα ανοιχτά, είναι εξίσου σημαντικό να δούμε και πόσο εξατομικευμένα το έχουμε κάνει, από την άποψη στο πόσο έχουμε δώσει έμφαση στην αυτοφροντίδα. Πώς αυτή η έμφαση μπορεί στην πραγματικότητα να μας κάνει πιο απομονωμένους και μόνους, καθώς η εστίαση επικεντρώνεται σε μεγάλο βαθμό στον εαυτό, στο άτομο.

Αυτό που όμως μπορεί να χαθεί είναι η αμοιβαιότητα των σχέσεων, ο τρόπος με τον οποίο έρχονται σε επαφή οι άνθρωποι για να βασιστούν ο ένας στον άλλον, η θεραπευτική ικανότητα της συλλογικότητας. Το να αισθανόμαστε ότι υποστηριζόμαστε και συνδεόμαστε προσωπικά και συλλογικά είναι βασικός παράγοντας για να αισθανόμαστε καλά. 
Η οικειότητα και η ανθρώπινη αλληλεπίδραση έχουν άμεση σχέση με την ψυχική μας υγεία και μακροζωία. Η ανθεκτικότητα δεν είναι προσωπική υπόθεση όπως πιστεύουμε οι περισσότεροι, αλλά, θέμα μιας κοινωνίας, μιας χώρας γιατί η ποιότητα των σχέσεων καθορίζει την ποιότητα της ζωής μας.