Λίγο πριν το σημείο μηδέν

Το να είμαστε λίγο πριν το σημείο μηδέν δεν σημαίνει ότι δεν νοιαζόμαστε ή δεν αισθανόμαστε βαθιά. Η εξάσκηση στο να είμαστε σε αυτή τη θέση μας επιτρέπει να βγούμε από μια ιστορία ή μια κατάσταση και να γίνουμε παρατηρητές της εμπειρίας μας μέσα από μια διαφορετική οπτική γωνία. Μας επιτρέπει να κάνουμε μια παύση και να δούμε έναν κύκλο ή ένα μοτίβο στη ζωή μας, ώστε να το κατανοήσουμε, ίσως να συγχωρήσουμε τον εαυτό μας ή τον άλλον, κυρίως όμως, να μπορούμε να γειωθούμε.  Η στάση αυτή μας επιτρέπει να δούμε καινούργιες πληροφορίες ώστε να έρθουμε σε πλήρη επαφή με τον εαυτό μας.

Πόσοι από εμάς έχουμε καταφέρει να παραμείνουμε ψύχραιμοι εν μέσω ενός αγώνα, μιας σύγκρουσης, ενός τραύματος ή μιας αλλαγής που δεν θέλαμε; Όταν επιτυγχάνεται μια αίσθηση ισορροπίας, τότε πληροφορίες, επίγνωση και υποστήριξη γίνονται πιο εύκολα προσβάσιμα. Ωστόσο, είναι ευκολότερο να το λέμε παρά να το κάνουμε, γι’ αυτό και βοηθάει να πειραματιζόμαστε να επιτύχουμε μια κατάσταση λιγότερο από μηδέν.

Σκεφτείτε την πιο πρόσφατη αγχωτική κατάσταση που έχετε βιώσει. Νιώσατε θυμό, θλίψη, απογοήτευση, πληγωμένοι ή βαθιά προδομένοι; Πώς αντιδράσατε; σπάσατε κάτι, φωνάξατε με όλη σας τη δύναμη, κλάψατε ή εκφράσατε τον πόνο σας σε κάποιον άλλον, επαναλαμβάνοντας την αδικία που βιώσατε; κλάψατε μόνοι σας;

Ξέρετε ποιο είναι το μοτίβο αντίδρασής σας; Το πρώτο βήμα για μένα ήταν να αποκτήσω επίγνωση του τρόπου με τον οποίο συνήθως αντιδρώ σε στρεσογόνες καταστάσεις και μετά να αναρωτηθώ εάν αυτός ο τρόπος με βοηθάει. Χρειαζόμαστε πολλή υπομονή όταν η πραγματικότητά μας γίνεται πολύ απαιτητική και να καταφέρουμε να έχουμε μια θέση όχι ουδετερότητας, αλλά λίγο πριν το μηδέν. 

Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας

Βρισκόμαστε στο 1946. Ο γιατρός Paul Brand εργάζεται σε ένα λεπροκομείο και ανακαλύπτει ότι οι παραμορφώσεις που δημιουργούνται από τη λέπρα δεν οφείλονται στην αρρώστια αυτή καθεαυτή, αλλά στην προοδευτική φθορά που προκαλούν οι μολύνσεις και οι τραυματισμοί μιας που οι ασθενείς δεν νιώθουν πόνο.

Το 1972 γράφει: “Αν μπορούσα, θα χάριζα στους ανθρώπους που υποφέρουν από λέπρα το δώρο του πόνου”. Κάποιες φορές μπορεί να υποφέρουμε από ένα είδος ψυχολογικής λέπρας, ανίκανοι να αισθανθούμε τον συναισθηματικό πόνο μας, κινδυνεύουμε να προκαλέσουμε στον εαυτό μας ανεπανόρθωτη ζημιά.

Όλοι μας κάποια στιγμή προσπαθούμε να καταπνίξουμε επώδυνα συναισθήματα. Όταν επιτυγχάνουμε να μη νιώθουμε τίποτα, χάνουμε το μοναδικό μέσο που διαθέτουμε για να αντιλαμβανόμαστε τι μας πληγώνει και γιατί. Όλα είναι διαχειρίσιμα και πολλές από τις καταστάσεις που μας φαίνονται αξεπέραστες αντιμετωπίζονται. Σήμερα δεν υπάρχει λόγος για κανένα να υποφέρει σιωπηλά.

Μην ελπίζετε για το καλύτερο. Περιμένετε το χειρότερο.

Ένας από τους λόγους για τους οποίους ανησυχούμε για αυτά που μας απασχολούν πολύ περισσότερο απ’ ό,τι θα θέλαμε είναι ότι δεν δίνουμε στις έγνοιες μας και στους φόβους μας την κατάλληλη προσοχή που χρειάζονται για να τους κατευνάσουμε. Πιστεύουμε ότι έχουμε επίγνωση και κάνουμε κάτι για αυτά που μας ανησυχούν επειδή απλά τα σκεφτόμαστε συνέχεια.  Υπάρχει όμως πολύ μεγάλη διαφορά μεταξύ της εμμονής με μια ανησυχία και στο να την αναλύουμε με λογική και ψυχραιμία. Μπορεί να μας απασχολεί ένα θέμα χωρίς να το σκεφτόμαστε πραγματικά.

Κάθε φορά που νιώθουμε να μας κατακλύζει μια αγχωτική σκέψη, ίσως βοηθάει περισσότερο να αφιερώνουμε χρόνο και κυρίως να της δίνουμε χώρο. Δηλαδή, να κάνουμε σενάρια για το πώς ένα πρόβλημα θα μπορούσε να μας δυσκολέψει αρκετά τη ζωή και να φανταστούμε το χειρότερο που θα μπορούσε να συμβεί. Όταν φανταζόμαστε με λεπτομέρειες το χειρότερο σενάριο, κάποιοι φόβοι μας θα έρθουν στο φως και στη συνέχεια θα μπορούμε να τους καθησυχάσουμε με τη λογική και κάνοντας reality check.

Αρκετές φορές όταν ανησυχούμε πολύ για κάτι αμφιταλαντευόμαστε μεταξύ της ελπίδας πως όλα θα πάνε καλά και του φόβου πως θα γίνει το χειρότερο. Τι θα συμβεί όταν κοιτάξουμε τον φόβο μας κατάματα; ακόμα και το χειρότερο σενάριο να επιβεβαιωθεί πόσο βιώσιμο θα μπορούσε να είναι; Φυσικά και θέλουμε τα πράγματα να πάνε καλά αλλά μπορούμε να συνεχίσουμε να ζούμε με τα χειρότερα; Πώς θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε τη ζωή μας ζώντας με ένα πρόβλημα όταν αυτό είναι άλυτο; Πολύ περισσότερο από όσο φανταζόμαστε, θα ήταν σχεδόν σίγουρα δυνατό να επιβιώσουμε παρά τις απώλειές μας. Γιατί αυτό που νομίζουμε ότι χρειαζόμαστε είναι πολύ διαφορετικό από αυτό που θα μπορούσαμε πραγματικά να αντέξουμε. Είμαστε πολύ πιο ανθεκτικοί από ό,τι πιστεύουμε. 

Τι κρύβεται πίσω από την αναβλητικότητα;

Πολλοί παλεύουν με την αναβλητικότητα και τα αισθήματα ενοχής που αυτή προκαλεί. Αν και η εποχή δεν είναι κατάλληλη για ενοχές (το καλοκαίρι εννοώ) και είναι μια καλή ευκαιρία να ρίξουμε τους ρυθμούς, να κάνουμε περισσότερο όλα αυτά που μας ευχαριστούν, εχθές με μια άλλη αφορμή η Δέσποινα Κανάκογλου -η παραγωγός του GiatiOxi– μου θύμισε το podcast που κάναμε μαζί το 2021.

Η αδιαφορία του να νιώθουμε πως είμαστε ξεχωριστοί

Δεν ξέρω πολλούς ανθρώπους που ξεκινάνε την ενήλικη ζωή τους επιδιώκοντας συνειδητά μια ήρεμη και απλή ζωή όπου θα νιώθουν ευγνωμοσύνη απλά και μόνο επειδή τίποτα δεν πήγε δραματικά στραβά κατά τη διάρκεια μιας μέρας. 

Συνήθως περνάμε διάφορα στάδια μέχρι να συμφιλιωθούμε με την καθημερινότητα και να την αποδεχθούμε για αυτό που είναι για να μπορέσουμε να εκτιμήσουμε πραγματικά μια μέρα που δεν έχουμε ‘τίποτα’ να κάνουμε εκτός από το να ξυπνήσουμε με την ησυχία μας, να πιούμε με ηρεμία τον καφέ μας, να πλύνουμε τα χθεσινοβραδινά πιάτα, να απαντήσουμε σε κάποια email, να πάμε μια βόλτα στο κέντρο να δούμε μια έκθεση, ή για μια βουτιά σε μια κοντινή παραλία. 

Με stiff upper lip αντιμετωπίζουμε οποιονδήποτε ή οτιδήποτε “απειλεί” αυτό το με πολύ κόπο κερδισμένο επίτευγμα όσο καλοπροαίρετος και εάν είναι. Χρειάζεται αυτοπεποίθηση για να παραιτηθούμε από το να είμαστε ξεχωριστοί, καλοσύνη προς τον εαυτό μας και επίγνωση για να συνειδητοποιήσουμε πως τελικά η ηρεμία ήταν αυτό που πάντα πραγματικά θέλαμε. 

Πλοήγηση στην καθημερινότητα

Σχεδόν καθημερινά και βιωματικά συνειδητοποιούμε ότι υπάρχουν όλο και περισσότερα πράγματα και καταστάσεις για τα οποία πρέπει να ανησυχούμε. Με όλη αυτή την αβεβαιότητα και την αίσθηση έλλειψης ελέγχου είναι εύκολο να νιώθουμε απογοητευμένοι, θυμωμένοι, συγκλονισμένοι και ακινητοποιημένοι. 

Τι είναι αυτό που θα μας βοηθούσε να περιορίσουμε την απογοήτευση, τον θυμό και την δυσαρέσκεια και να στρέψουμε έστω και για λίγο την προσοχή μας σε πράγματα που έχουμε κάποια επιρροή ή έλεγχο; 

Για να μπορέσουμε να καταλάβουμε πού είναι πιο βοηθητικό να εστιάσουμε την προσοχή και τις προσπάθειές μας, μπορούμε να κατηγοριοποιήσουμε τις ανησυχίες και τους προβληματισμούς μας σε τρεις κατηγορίες:

  • στον κύκλο των ανησυχιών: σε εκείνες τις καταστάσεις και πράγματα στη ζωή μας που δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι και απλά πρέπει να τα αποδεχτούμε και να συνεχίσουμε τη ζωή μας με αυτά
  • στον κύκλο της επιρροής: σε εκείνα τα οποία μπορούμε να επηρεάσουμε, αλλά δεν έχουμε άμεσο έλεγχο
  • στον κύκλο ελέγχου: στα πράγματα που έχουμε άμεσο έλεγχο 

Εάν εστιάζουμε περισσότερο σ’εκείνα που μπορούμε να ελέγξουμε ή που μπορούμε να επηρεάσουμε, τότε και τα συναισθήματά μας είναι περισσότερο γειωμένα. Αυτά που μπορούμε πραγματικά να ελέγχουμε είναι οι σκέψεις μας, οι εικόνες που φτιάχνουμε στο μυαλό μας για εμάς και τους άλλους και φυσικά τη συμπεριφορά μας. 

Πολύ συχνά παρατηρώ πως ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων στεναχωριέται και στέκεται στο γεγονός πως κάποια πράγματα τα έμαθε σε μεγάλη ηλικία και ότι θα πρέπει να καταβάλει προσπάθεια για να καταφέρει να σκέφτεται υποστηρικτικά προς τον εαυτό του. Σε αυτό, πάντα απαντάω πως είναι μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας να μένουμε στη θλίψη και μετά είναι σημαντικό να χαιρόμαστε που έχουμε -εάν επιθυμούμε- τη δυνατότητα να μαθαίνουμε καινούργιους τρόπους -και ας μην τους χρησιμοποιήσουμε ποτέ- γιατί οι νέοι τρόποι μας δίνουν επιλογές. 

Αυτή η πολύ απλή άσκηση που ακολουθεί, μπορεί να βοηθήσει να γίνουν περισσότερο κατανοητά τα παραπάνω. Στην πρώτη στήλη συμπληρώστε αυτά που σας απασχολούν, τις ανησυχίες σας.  Στη δεύτερη το βαθμό ελέγχου που έχετε και στην τρίτη τι μπορείτε να κάνετε και κυρίως να σκεφτείτε διαφορετικά, να νοηματοδοτήσετε με διαφορετικό τρόπο αυτό που σας απασχολεί. 

Νανούρισμα

Για όσους ταλαιπωρούνται με τον ύπνο, για όσους αισθάνονται ένα βάρος, για όσους δυσκολεύονται να ηρεμήσουν, για όσους θέλουν απλά να γειωθούν, η ήρεμη, καθαρή, απαλή, χαλαρωτική, ευγενική φωνή του Harry Styles είμαι σίγουρη πως θα βοηθήσει.
Καλό και ήρεμο βράδυ

https://www.calm.com/player/2QQEAZ7IsG?share_token=v2dQqJEvta5wpeD8NLCnKq_Au64xvDxNRpvAfiR30gO2TTb-STsgWCaF8YQHUpRfElyzZeYmp9fRoWGgHRi7g3rLlyfUAxTZyBPwLU9hAYPsoOofBJtHwGTzkxebxSQT9-0

Οι φόβοι δεν είναι πάντα πραγματικοί

Έχουν ειπωθεί και γραφεί πολλά για το φόβο. Ο φόβος είναι ένα φυσιολογικό συναίσθημα όπως όλα τα υπόλοιπα που είναι απαραίτητο να υπάρχει ώστε να μας προφυλάσσει από πιθανούς κινδύνους. Είναι όμως σημαντικό να κάνουμε τον διαχωρισμό από το άγχος.
Ο φόβος σχετίζεται με υπαρκτούς κινδύνους και από αυτούς μας προστατεύει, ενώ το άγχος έχει συχνά να κάνει με φανταστικούς κινδύνους ή καταστάσεις, το οποίο πυροδοτείται ή από ένα τραυματικό γεγονός που μας έχει συμβεί ή επειδή κάποιος μας έχει φοβίσει λέγοντάς μας συνέχεια πως πρέπει να μείνουμε μακριά από μια κατάσταση. 

Αυτός ο διαχωρισμός μας βοηθάει να αντιλαμβανόμαστε τη διαφορά μεταξύ αυτού που συμβαίνει πραγματικά στον κόσμο και αυτού που συμβαίνει στις σκέψεις μας για τον κόσμο. Όμως, εάν ο φόβος δεν είναι γεγονός τι είναι; γιατί καταλαμβάνει τόσο χώρο στο μυαλό μας και γιατί μας βάζει διαρκώς εμπόδια; Οι φόβοι που εάν κάνουμε ένα reality check και δούμε πραγματικά πως είναι υπερβολικοί και δεν έχουν να κάνουν με το “εδώ” και “τώρα”, τις τωρινές συνθήκες της ζωής μας, είναι αυτοί οι φόβοι που μπορούμε να τους πούμε φόβους σκιάς. Είναι σκιές παλαιών, επώδυνων γεγονότων -κυρίως της παιδικής και εφηβικής ηλικίας- που ρίχνουν τη σκιά τους στην ενήλικη ζωή μας. 

Πώς όμως μπορούμε να αναγνωρίσουμε τους αρχικούς μας φόβους; Μπορούμε να καταλάβουμε αρκετά σχετικά με αυτούς τους φόβους εξερευνώντας τον τρόπο που φοβόμαστε στο σήμερα γιατί οι ενδείξεις για το τι συνέβη στο παρελθόν βρίσκονται στις τρέχουσες ανησυχίες μας.  

Ας υποθέσουμε πως στη δουλειά μας πολύ συχνά νιώθουμε αμφιβολία για τις γνώσεις μας,  τις ικανότητές μας και φοβόμαστε πως έχουμε κάνει κάτι λάθος. Αισθανόμαστε ένα διαρκές άγχος και φόβο πως θα αποκαλυφθεί η ανεπάρκειά μας και θα χάσουμε τη δουλειά μας, ακόμα και αν αυτή η πιθανότητα δεν έχει κάποια βάση. Ας υποθέσουμε πως επειδή στις κοινωνικές συναναστροφές δυσκολευόμαστε πιστεύουμε πως οι άλλοι μας βρίσκουν βαρετούς και φοβόμαστε πως θα μας αποκλείουν κοινωνικά. Ας υποθέσουμε πως θέλουμε να προσεγγίσουμε έναν άνθρωπο που μας ενδιαφέρει αλλά φοβόμαστε πως αυτή η προσέγγιση θα αντιμετωπιστεί με χλευασμό και αδιαφορία.

Πιστεύουμε πως αυτοί οι φόβοι είναι αληθινοί και πως έτσι θα συμβεί. Ωστόσο, εάν έχουμε κουραστεί με αυτόν τον τρόπο διαχείρισης και θέλουμε να δοκιμάσουμε κάτι διαφορετικό, αυτό που μπορούμε αρχικά να κάνουμε είναι να προσπαθήσουμε να συνδέσουμε τους φόβους που αισθανόμαστε στο τώρα με κάτι παλιό και να αναρωτηθούμε:
– Πότε νιώσαμε πως δεν ανήκουμε σε μια ομάδα; είτε μικρή ομάδα (π.χ.οικογένεια) είτε μεγαλύτερη (π.χ. σχολείο)
– Πόσο συχνά ακούγαμε μπράβο; πόσο είχαμε την αποδοχή των σημαντικών άλλων μόνο όταν η απόδοσή μας στο σχολείο ήταν ικανοποιητική;
– Πότε νιώσαμε ότι πήραμε απόρριψη και κοροϊδία όταν εκφράσαμε τα συναισθήματά μας στον άνθρωπο που θέλαμε να έρθουμε πιο κοντά;

Το πιθανότερο είναι πως θα θυμηθούμε γεγονότα που στο ‘τότε’ είχαμε στεναχωρηθεί, είχαμε ντραπεί, είχαμε πάρει κριτική, είχαμε ματαιωθεί ή φοβηθεί. Τότε, ως παιδιά δεν είχαμε επιλογές και δεν είχαμε τις γνωστικές λειτουργίες που έχουμε ως ενήλικοι. Ως ενήλικοι μπορούμε να κάνουμε συνδέσεις, να έχουμε επίγνωση εάν κάτι που αισθανόμαστε στο σήμερα είναι όντως πραγματικό ή ένας παλιός φόβος. Έχουμε την επιλογή να κάνουμε κάτι διαφορετικό, να αλλάξουμε τρόπους.

Οι φόβοι μας, οι πόνοι μας, το άγχος μας, θέλουν να γίνουν γνωστά και όσο λιγότερο αντέχουμε ή αποφεύγουμε να τα γνωρίσουμε, τόσο περισσότερο θα προσκολλώνται στο παρόν και σε θέματα που τους μοιάζουν, μέχρι να αποφασίσουμε να τους δώσουμε προσοχή και να τα γνωρίσουμε. 

H μοναδικότητα της θεραπείας

Μια από τις πιο συχνές ερωτήσεις είναι μετά από πόσο καιρό μπορεί να δει κάποιος αποτέλεσμα με την ψυχοθεραπεία. Είναι μια συνηθισμένη ερώτηση που είναι δύσκολο να απαντηθεί μιας και η διαδικασία και η αλλαγή δεν είναι γραμμική και φυσικά διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο λόγω διαφόρων παραγόντων όπως οι παρακάτω:

Διαφορετικότητα: Κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός και η ψυχοσύνθεσή μας διαμορφώνεται από την προσωπικότητά μας, την ανατροφή μας, τις εμπειρίες μας, τα τραύματά μας και τους μηχανισμούς άμυνας που αποκτήσαμε. Όλες αυτές οι διαφορές επηρεάζουν τον τρόπο που επεξεργαζόμαστε και ανταποκρινόμαστε στα τραυματικά γεγονότα ή στις συναισθηματικές προκλήσεις. Αυτό που λειτουργεί για κάποιον άνθρωπο μπορεί να μην λειτουργεί για τον άλλο λόγω αυτών ακριβώς των διαφορών. 

Τραύμα και εμπειρίες του παρελθόντος: Ένα τραύμα παίζει καθοριστικό ρόλο για την εξέλιξη της ψυχοθεραπείας. Η σοβαρότητα, η πολυπλοκότητα και η διάρκεια του τραύματος που βιώθηκε διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και στη διαδικασία επούλωσης. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις ανοιχτών τραυμάτων που απαιτούν εξειδικευμένες παρεμβάσεις. 

Υποστηρικτικό πλαίσιο: Η διαθεσιμότητα και η ποιότητα του υποστηρικτικού πλαισίου μπορεί να επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό την πορεία της αντιμετώπισης μιας δυσκολίας. Οι άνθρωποι που έχουν πρόσβαση σε δίκτυο υποστήριξης -φίλους, οικογένεια, ψυχοθεραπευτές ή ομάδες υποστήριξης- έχουν και περισσότερες ευκαιρίες και πόρους να ανταπεξέρχονται στις δυσκολίες.

Μηχανισμοί άμυνας και ανθεκτικότητα: Οι άνθρωποι αναπτύσσουμε μηχανισμούς άμυνας και επίπεδα ανθεκτικότητας που κάποιες φορές θα μας βοηθάνε και άλλες θα περιορίζουν την εξέλιξή μας. (Η φωτογραφία μας δείχνει ακριβώς αυτό)

Κίνητρο και δέσμευση: Όπως και με τα περισσότερα πράγματα στη ζωή, η προθυμία μας, το κίνητρο, η δέσμευση και το είδος της προσπάθειας που είμαστε διατεθειμένοι να καταβάλλουμε για να μετακινήσουμε τον συναισθηματικό βράχο που βρέθηκε στο δρόμο μας, θα παίξει καθοριστικό ρόλο. Ίσως μεγαλύτερο και από τη φύση των ίδιων των γεγονότων.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η πορεία του καθενός είναι μοναδική, δεν είναι συγκρίσιμη και δεν υπάρχει μια προσέγγιση που να ταιριάζει σε όλους. Ο σεβασμός, η κατανόηση και η εξατομικευμένη υποστήριξη είναι το ζητούμενο. 

Η φωτογραφία και μέρος του κειμένου είναι από τον λογαριασμό του κλινικού ψυχολόγου
Mubarak Mansoor

Το τελευταίο πράγμα που χρειάζεται κάποιος είναι να του λένε τι να κάνει ή να του δίνει συμβουλές και μάλιστα χωρίς να τις έχει ζητήσει. Βρήκα όμως τα παρακάτω χρήσιμα και φροντιστικά.  Θα προσέθετα και μια συμβουλή που μου έδωσαν πριν χρόνια και σταμάτησα να ταλαιπωρώ τον εαυτό μου: “Το θέμα δεν είναι να μην πονέσουμε ποτέ ξανά. Κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατόν. Το θέμα είναι για πόσην ώρα και με πόση ένταση θα μένουμε στον πόνο”.

  1. Εάν κάτι σε ενοχλεί παραπάνω από 24 ώρες, μην το αφήνεις να σε απασχολεί περισσότερο από δύο μέρες
  2. Συμπεριφέρσου στον εαυτό σου όπως θα συμπεριφερόσουν εάν είχες την ευθύνη κάποιου που θα εξαρτιόταν από εσένα (πχ ενός παιδιού)
  3. Μια κακή μέρα δεν σημαίνει μια κακή ζωή
  4. Ο εσωτερικός μας κριτής δεν μας λέει  πάντα την αλήθεια και τις περισσότερες φορές δεν κοιτάει το συμφέρον μας
  5. Όταν έχουμε στρες δυσκολευόμαστε να έρθουμε σε επαφή με όσα έχουμε καταφέρει. Την επόμενη φορά θα σε κατακλύσει το άγχος, θυμήσου με ευγνωμοσύνη πόσο έχεις εξελιχθεί  
  6. Μην απολογείσαι επειδή εκφράζεις τα συναισθήματά σου γιατί είναι σαν να λες στον εαυτό σου πως δεν αξίζεις τον χώρο που παίρνεις